Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
https://doi.org/10.21789/22561498.2197
ARTÍCULO DE INVESTIGACIÓN
Conocimientos y usos locales de la fauna silvestre en La Dorada
(Caldas, Colombia)
Local Knowledge and Uses of Wildlife in La Dorada (Caldas, Colombia)
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz ac, Katiuska Andrea Fonseca-Prada bd, Juan Camilo Urueña-Berón ae
a Biólogo, Investigador SENNOVA SENA Centro Pecuario y Agroempresarial, Colombia
b Bióloga, Universidad del Tolima, Colombia
c caguzmanru@ut.edu.co | https://orcid.org/0000-0002-3018-5478
d kafonseca@ut.edu.co | https://orcid.org/0000-0003-0160-7691
e juruena@sena.edu.co | https://orcid.org/0009-0008-4389-7440
Citation: Guzmán-Ruiz, C.A., Fonseca-
Prada, K. A., Urueña-Berón, J. C.(2026).
Conocimientos y usos locales de la fauna
silvestre en La Dorada
(Caldas, Colombia).
Mutis, 16(2), 1-27.
https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Recibido: 16 de enero de 2026
Aceptado: 3 de marzo de 2026
Copyright: © 2026 por los autores.
Licenciado para Mutis. Este artículo es un
artículo de acceso abierto distribuido
bajo los términos y condiciones de la
licencia Creative Commons Attribution
(https:// creativecommons.org/licen-
ses/by/ 4.0/).
!"#$%"&'
!"#$% #&'(')*% (+",-% ,*./&$01$&% 2'% 30#$&',,3-0% 1$% 2'"% ,*.+031'1$"% 1$% 4'%%
5*&'1'% 67'21'"8% 7*2*.(3'9% ,*0% "+% $0#*&0*% 0'#+&'2:% ;$13'0#$% +0% $0<*=+$%%
$#0*>**2-?3,*%"$%&$,*/32-%2'%30<*&.',3-0%'%#&'@A"%1$%$0#&$@3"#'"%"$.3$"#&+,#+&'1'"%
'/23,'1'"%'%&$"31$0#$"%1$2%B&$'%1$%$"#+13*:%4*"%&$"+2#'1*"%&$@$2'&*0%=+$%CD%$"/$,3$"%
1$% @$&#$(&'1*"% "*0% +#323>'1*"% 2*,'2.$0#$% $0% ,'#$?*&E'"% ,*.*% '23.$0#',3-08%%
,*.$&,3*8% .$13,30'8% +"*% ,*.*% .'",*#'"% F% /&B,#3,'"% .B?3,*G&$23?3*"'":% 4*"% /$,$"%%
<+$&*0%$2%?&+/*%.B"%&$2$@'0#$8%$"/$,3'2.$0#$%/'&'%$2%,*0"+.*%F%,*.$&,3*8%.3$0#&'"%
=+$%.'.E<$&*"8%'@$"8%&$/#32$"%F%'0<3(3*"%/&$"$0#'&*0%'/23,',3*0$"%.B"%$"/$,E<3,'":%H$%
1$"#',-%$2%,*0*,3.3$0#*%'0,$"#&'2%"*(&$%/&*/3$1'1$"%.$13,30'2$"%/'&'%#&'#'&%1*2$0G
,3'"% &$"/3&'#*&3'"% F% &$+.B#3,'":% 4'"% /$&,$/,3*0$"% I',3'% 2'% <'+0'% <+$&*0%%
.'F*&3#'&3'.$0#$% /*"3#3@'"8% '+0=+$% $2% .3$1*% I',3'% 2'"% "$&/3$0#$"% $@31$0,3-%%
',#3#+1$"%'.(3@'2$0#$":%H$%&$"'2#-%$2%@'2*&%,+2#+&'2%F%$,*2-?3,*%1$%2'%<'+0'8%,*.*%"+%
/'/$2% $0% 2'% &$?+2',3-0% 1$% $,*"3"#$.'"% F% $0% 2'% 13$#'% 2*,'2:% J30'2.$0#$8% 2'% <'+0'%%
"32@$"#&$%$"%+0%(3$0%,2'@$%/'&'%2'%"+("3"#$0,3'8%2'%31$0#31'1%,+2#+&'2%F%2'%"*"#$03(3231'1%
$,*0-.3,'%$0%4'%5*&'1':%H30%$.('&?*8%2'%/A&131'%1$%(3*13@$&"31'1%F%2'%13".30+,3-0%
1$2% ,*0*,3.3$0#*% #&'13,3*0'2% &$/&$"$0#'0% &$#*"% /'&'% 2'% ?$"#3-0% 30#$?&'2% 1$% 2*"%%
&$,+&"*"%F%$2%.'0#$03.3$0#*%1$%2'%31$0#31'1%(3*,+2#+&'2%2*,'2:%!"%&$,*.$01'(2$%<*G
.$0#'&%2'%,*0"$&@',3-0%.$13'0#$%$"#&'#$?3'"%$1+,'#3@'"8%/&*.*,3-0%1$%'2#$&0'#3@'"%
$,*0-.3,'"%"*"#$03(2$"%F%/&$"$&@',3-0%1$%"'($&$"%2*,'2$":%
()*)+,)-'.*)/01%(3*13@$&"31'1K%$#0*>**2*?E'K%,*0*,3.3$0#*%'0,$"#&'2K%+"*"%
#&'13,3*0'2$"K%,*0"$&@',3-0K%,3$0,3'"%0'#+&'2$":%
23#4!254'
LI3"%'&#3,2$%"$$M"%#*%+01$&"#'01%#I$%30#$&',#3*0%*<%,*..+03#3$"%30%4'%5*&'1'%
67'21'"8% 7*2*.(3'9% N3#I% #I$3&% 0'#+&'2% $0@3&*0.$0#:% O"30?% '0% $#I0*>**2*?3,'2%%
'//&*',I8% 30<*&.'#3*0% N'"% ?'#I$&$1% #I&*+?I% "$.3G"#&+,#+&$1% 30#$&@3$N"% N3#I%%
&$"31$0#"%*<%#I$%"#+1F%'&$':%LI$%&$"+2#"%&$@$'2$1%#I'#%CD%@$&#$(&'#$%"/$,3$"%'&$%+"$1%
2*,'22F% 30% ,'#$?*&3$"% "+,I% '"% <**18% #&'1$8% .$13,30$8% /$#"8% '01% .'?3,'2G&$23?3*+"%%
/&',#3,$":%J3"I%N$&$%#I$%.*"#%&$2$@'0#%?&*+/8%/'&#3,+2'&2F%<*&%,*0"+./#3*0%'01%#&'1$8%
NI32$%.'..'2"8%(3&1"8%&$/#32$"8%'01%'./I3(3'0"%I'1%.*&$%"/$,3<3,%+"$":%LI$%"#+1F%
+01$&",*&$"%#I$%'0,$"#&'2%M0*N2$1?$%*<%#I$%.$13,30'2%/&*/$&#3$"%*<%#I$"$%"/$,3$"%<*&%
#&$'#30?%&$"/3&'#*&F%'01%&I$+.'#3,%'32.$0#":%P$&,$/#3*0"%*<%#I$%<'+0'%N$&$%.*"#2F%
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
2
/*"3#3@$K%I*N$@$&8%<$'&%*<%"0'M$"%&$@$'2$1%'.(3@'2$0#%'##3#+1$":%43M$N3"$8%#I$%"#+1F%
I3?I23?I#"% #I$% ,+2#+&'2% '01% $,*2*?3,'2% @'2+$% *<% #I$% <'+0'8% 30,2+130?% 3#"% &*2$% 30%%
$,*"F"#$.% &$?+2'#3*0% '01% 30% #I$% 2*,'2% 13$#:% J30'22F8% N32123<$% 3"% '% M$F% &$"*+&,$% <*&%%
"+("3"#$0,$8%,+2#+&'2%31$0#3#F8%'01% $,*0*.3,%"+"#'30'(323#F% 30%4'%5*&'1':%Q*N$@$&8%%
(3*13@$&"3#F% 2*""% '01% #I$% 1$,230$% *<% #&'13#3*0'2% M0*N2$1?$% /*"$% ,I'22$0?$"% #*% #I$%%
30#$?&'#$1% .'0'?$.$0#% *<% &$"*+&,$"% '01% #I$% .'30#$0'0,$% *<% 2*,'2% (3*,+2#+&'2%%
31$0#3#F:%R#%3"%&$,*..$01$1%#*%/&*.*#$%,*0"$&@'#3*0%#I&*+?I%$1+,'#3*0'2%"#&'#$?3$"8%
#I$%1$@$2*/.$0#%*<%"+"#'30'(2$%$,*0*.3,%'2#$&0'#3@$"8%'01%#I$%/&$"$&@'#3*0%*<%2*,'2%
M0*N2$1?$:%
%
%
60789,:-1%(3*13@$&"3#FK% $#I0*>**2*?FK% '0,$"#&'2% M0*N2$1?$K% #&'13#3*0'2%
+"$"K%,*0"$&@'#3*0K%0'#+&'2%",3$0,$":%
;&4!<=$55;>&'''
S%2*%2'&?*%1$%2'%I3"#*&3'8%$0%#*1'"%2'"%,+2#+&'"8%I'0%*,+&&31*%30#$&',,3*0$"%
.+F%,$&,'0'"%$0#&$%2'"%/$&"*0'"%F%2*"%'03.'2$"%6S2@$"8%TUVT9:%4'%<'+0'%"32@$"#&$%I'%
1$"$./$W'1*%+0%&*2%<+01'.$0#'2%0*%"*2*%$0%2'%/&*@3"3-0%1$%'23.$0#*8%"30*%#'.(3A0%
$0% /&B,#3,'"% .$13,30'2$"% *% &3#+'2$":% ;+,I'"% $"/$,3$"% "$% I'0% $./2$'1*% $0% 2'%%
<'(&3,',3-0%1$%I$&&'.3$0#'"%F%*&0'.$0#*"%*%,*.*%'03.'2$"%1$%,*./'WE'8%F%*#&'"%
I'0%"31*%30#$?&'1'"%$0%2'%,+2#+&'%'%#&'@A"%1$%,&$$0,3'"%/*/+2'&$"%*%"+/$&"#3,3*0$"%
6O22*'8%TUUTK%7*"#'GX$#*%$#%'2:8%TUUYK%S2@$"8%TUVTK%Z$"#&$/*8%TUVT9K%2*%=+$%&$<2$)'%+0'%
/&*<+01'% ,*0$[3-0% ,*0% 2'% @31'% ,*#313'0'% 1$% 2'"% ,*.+031'1$"% &+&'2$"8% '2% "+/23&%%
0$,$"31'1$"% +#323#'&3'"% F% '1=+3&3&% "3?03<3,'1*"% "3.(-23,*"% =+$% &$<+$&>'0% 2'% &$2',3-0%%
$0#&$%2*"%"$&$"%I+.'0*"%F%"+%$0#*&0*%0'#+&'2:%
%
!"#'% .+2#3/23,31'1% 1$% 30#$&',,3*0$"% 1$% '/&*@$,I'.3$0#*8% $0% /'&#3,+2'&% 2'%%
,',$&E'% F% "+% +"*% ,*.$&,3'28% )+0#*% ,*0% 2'% /A&131'% F% 1$?&'1',3-0% 1$2% IB(3#'#8%%
,*0"#3#+F$0%+0'%1$%2'"%'.$0'>'"%=+$%/*0$0%$0%&3$"?*%2'%$"#'(3231'1%1$%2'"%/*(2',3*G
0$"%1$%<'+0'%"32@$"#&$8%$0%/'&#3,+2'&%'=+$22'"%$"/$,3$"%"*.$#31'"%'%+0'%$[/2*#',3-0%
30#$0"3@'%6\-.$>GQ$&&$&'%$#%'2:8%TUT]9:%!0%$"#$%,*0#$[#*8%^2'%,*0"$&@',3-0%1$2%/'#&3G
.*03*% 0'#+&'2% $0% /'E"$"% .$?'13@$&"*"% ,*.*% 7*2*.(3'% "$% I'% ,*0@$&#31*% $0% +0'%%
/&3*&31'1_%6;'&E0G`'2$0,3'%$#%'2:8%TUVa8%/:%VT9:%!2%.+03,3/3*%1$%4'%5*&'1'%0*%$"%')$0*%
'% $"#'"% '.$0'>'"8% $2% ;'?1'2$0'% ;$13*8% "+(&$?3-0% 1$% 2'% =+$% I',$% /'&#$8% I'%%
$[/$&3.$0#'1*%'./23'"%#&'0"<*&.',3*0$"%$0%$2%/'3"')$%1$(31*%'%',#3@31'1$"%,*.*%2'%
/&*1+,,3-0% '?&*/$,+'&3'8% /'&#3,+2'&.$0#$% ?'0'1$&'% F% 2'% ,*0"#&+,,3-0% 1$%%
30<&'$"#&+,#+&'%@3'2%6\'&>-0Gb$/$"%F%\+#3A&&$>G7'.'&?*8%TUV]98%/*03$01*%'c0%.B"%$0%
&3$"?*%2'%(3*13@$&"31'1%2*,'2:%
%
4'% /&$@$0,3-0% F% .3#3?',3-0% 1$% $"#'"% '.$0'>'"% &$=+3$&$% 1$% ',,3*0$"%%
+&?$0#$"% 1$% ,*0"$&@',3-0% &$"/'21'1'"% /*&% $"#+13*"% 1$% ('"$:% !0% 7*2*.(3'8% 2'"%%
30@$"#3?',3*0$"% "*(&$% 2'% <'+0'% "32@$"#&$% 30,2+F$08% $0#&$% *#&*"8% @'23*"*"% $"<+$&>*"%%
13&3?31*"% '% 30@$0#'&3'&% 13@$&"'"% B&$'"% 1$% 30#$&A"% F% $,*"3"#$.'":% X*% *("#'0#$8% 2*"%%
$"#+13*"% "*(&$% 2*"% +"*"8% /$&,$/,3*0$"% F% 2'% @'2*&',3-0% 1$% 2'% <'+0'% "32@$"#&$% "3?+$0%
"3$01*% 'c0% 23.3#'1*"K% $0% /'&#3,+2'&% $0% 2'% &$?3-0% 1$2% ;'?1'2$0'% ;$13*8% 1*01$% 2'%%
30<*&.',3-0%13"/*03(2$%"$%&$"#&30?$%'%2*"%#&'(')*"%1$"'&&*22'1*"%$0%2'%,+$0,'%1$2%&E*%
4'%;3$2%/*&%7'"#'W*%F%7*&&'2$"%6TUVU9%F%d'/'#'G73&*%$#%'2:%6TUVe9:%L$03$01*%$0%,+$0#'%
=+$%$2%'/&*@$,I'.3$0#*%30#$0"3@*%1$%2'%<'+0'%"32@$"#&$%'%#&'@A"%1$%/&B,#3,'"%,*.*%2'%
,',$&E'%F%2'%/$",'%/+$1$%#$0$&%3./',#*"%0$?'#3@*"%"*(&$%2'%(3*13@$&"31'1%2*,'2%F%$2%
(3$0$"#'&%1$%2'"%,*.+031'1$"%&+&'2$"8%$"%&$2$@'0#$%$"#+13'&%$"#'"%&$2',3*0$"%/'&'%2'%
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
3
?$"#3-0% 30#$?&'2% 1$% 2'% (3*13@$&"31'1% F% /&*.*@$&% +0% '/&*@$,I'.3$0#*% "*"#$03(2$%%
6Z$"#&$/*8%TUVTK%S21'0'G;$)E'%$#%'2:8%TUVe9:%!"#'%30#$?&',3-0%1$2%,*0*,3.3$0#*%,3$0G
#E<3,*% F% $2% "'($&% /*/+2'&% $"% ,&+,3'2% /'&'% $0<&$0#'&% 2*"% &$#*"% 1$% 2'% ,*0"$&@',3-0% $0%%
&$?3*0$"%,*.*%$2%;'?1'2$0'%;$13*8%1*01$%2'%(3*13@$&"31'1%$0<&$0#'%'./23'"%'.$G
0'>'":%
%
`'&3*"%$"#+13*"%I'0%"$W'2'1*%=+$%2'"%,*.+031'1$"%I+.'0'"%=+$%.'0#3$0$0%
+0% @E0,+2*% $"#&$,I*% ,*0% "+% $0#*&0*% 0'#+&'28% ('"B01*"$% $0% "'($&$"% '0,$"#&'2$"8%%
)+$?'0%+0%/'/$2%,2'@$%$0%2'%,*0"$&@',3-0%1$%$"/$,3$"%"32@$"#&$"%F%$,*"3"#$.'"%'%2'&?*%
/2'>*%6f$&M$"%$#%'2:8%TUUUK%L*2$1*%$#%'2:8%TUUVK%Q$0"8%TUUeK%\-.$>Gf'??$#I+0%$#%'2:8%
TUV]K%Q'0'>'M3%$#%'2:8%TUVaK%g*&%$#%'2:8%TUVY9:%!0%4'%5*&'1'8%"30%$.('&?*8%$"#*"%,*0*G
,3.3$0#*"%$"#B0%$0%&3$"?*%1$%/$&1$&"$8%F'%=+$8%"$?c0%2*%1*,+.$0#'1*%/*&%hc03*&%$#%
'2:%6TUVe98%2*"%/&*,$"*"%1$%.*1$&03>',3-0%F%+&('03>',3-0%"$%,*&&$2',3*0'0%,*0%+0%(')*%
03@$2% 1$% ,*0*,3.3$0#*% ',$&,'% 1$% 2*"% "'($&$"% /*/+2'&$":% !"#*% "$% 1$($% '% =+$% 2'%%
+&('03>',3-0%/&$"$0#'%0+$@'"%'2#$&0'#3@'"%1$%@31'8%=+$%/*1&E'0%22$@'&%'2%'('01*0*%
1$%,3$&#'"%/&B,#3,'"%F%#&'13,3*0$":%4'%/A&131'%1$%$"#$%"'($&%'0,$"#&'2%0*%"*2*%'<$,#'%'%
2'%<'+0'8%"30*%=+$%#'.(3A0%1$(323#'%2'%31$0#31'1%,+2#+&'2%1$%2'"%,*.+031'1$"%2*,'2$"%F%
"+%,'/',31'1%/'&'%?$"#3*0'&%1$%.'0$&'%'+#-0*.'%"+"%&$,+&"*"%0'#+&'2$":%
%
4*"%$"#+13*"%$#0*>**2-?3,*"%"*0%+0'%I$&&'.3$0#'%,2'@$%/'&'%1*,+.$0#'&%2*"%
"'($&$"% #&'13,3*0'2$"% F% 2'"% /$&,$/,3*0$"% 1$% 2'"% ,*.+031'1$"% "*(&$% 2'% <'+0'% 2*,'2%
67*"#'GX$#*%$#%'2:8%TUUY9:%!"#'%/$&"/$,#3@'%/$&.3#$%,*./&$01$&%.$)*&%2'"%&$2',3*0$"%
$0#&$%2*"%"$&$"%I+.'0*"%F%2'"%$"/$,3$"%"32@$"#&$"8%?$0$&'01*%30<*&.',3-0%c#32%/'&'%
<*.$0#'&%+0'%?$"#3-0%&$"/*0"'(2$%F%,+2#+&'2.$0#$%'1$,+'1'%1$%2'%<'+0':%S1$.B"8%
"3&@$0%,*.*% ('"$% /'&'%13"$W'&% /*2E#3,'"%/c(23,'"% =+$%30#$?&$0% '% 2'% "*,3$1'1% $0%2'%%
/&*#$,,3-0%1$%2'%(3*13@$&"31'1:%!"#*"%$"#+13*"%#'.(3A0%31$0#3<3,'0%/*"3(2$"%,*0<23,#*"%
$0#&$%I+.'0*"%F%<'+0'8%,*.*%'=+$22*"%$0%2*"%=+$%$"/$,3$"%"32@$"#&$"%"*0%@3"#'"%,*.*%
/2'?'"%*%'.$0'>'"%/'&'%2'%'?&3,+2#+&'%6fI'#3'%$#%'2:8%TUTU9:%S2%,*./&$01$&%2'"%,'+"'"%
1$% $"#*"% ,*0<23,#*"8% $"% /*"3(2$%1$"'&&*22'&% "*2+,3*0$"% ('"'1'"% $0% $2% ,*0*,3.3$0#*%%
2*,'28% .$13'0#$% .$131'"% 1$% .3#3?',3-0% =+$% &$"/$#$0% #'0#*% 2'"% 0$,$"31'1$"% 1$% 2'%
<'+0'%,*.*%2'"%1$%2'"%,*.+031'1$"%I+.'0'":%
%
P*&%*#&*%2'1*8%2*"%$"#+13*"%$#0*>**2-?3,*"%/&*/*&,3*0'0%30<*&.',3-0%@'23*"'%
/'&'%2'%$1+,',3-0%F%13@+2?',3-08%,*./*0$0#$"%,&+,3'2$"%/'&'%2'%,*0"$&@',3-0%'%2'&?*%
/2'>*%6f'"#*"%$#%'2:8%TUTT9:%S2%1*,+.$0#'&%F%,*./'&#3&%$2%,*0*,3.3$0#*%#&'13,3*0'2%
"*(&$%2'%<'+0'8%"$%"$0"3(323>'%'%2'%/*(2',3-0%2*,'2%',$&,'%1$%2'%3./*&#'0,3'%1$%/&*#$?$&%
2*"%$,*"3"#$.'"%F%"+"%$"/$,3$"8%<*.$0#'01*%+0'%.'F*&%/'&#3,3/',3-0%$0%2*"%$"<+$&>*"%
1$%,*0"$&@',3-0:%!0%&$"/+$"#'%'%$"#*"%/2'0#$'.3$0#*"8%$"#$%#&'(')*%/2'0#$'%,*.*%
*()$#3@*%$@'2+'&%2*"%,*0*,3.3$0#*"%2*,'2$"%',$&,'%1$2%+"*%F%/$&,$/,3*0$"%'"*,3'1*"%'%
2'% <'+0'% "32@$"#&$% 6/$,$"8% '0<3(3*"8% &$/#32$"8% '@$"% F% .'.E<$&*"9% /*&% /*(2'1*&$"% 1$2%%
.+03,3/3*%1$%4'%5*&'1':%S%#&'@A"%1$%+0%$0<*=+$%$#0*>**2-?3,*8%"$%(+",'%,*./&$01$&%
,-.*% 30#$&',#c'0% 2'% ,*.+031'1% 1$2% .+03,3/3*% ,*0% "+% $0#*&0*% 0'#+&'2% F%'/*&#'&%%
30<*&.',3-0%F%$2$.$0#*"%1$%'0B23"3"%=+$%"3&@'0%,*.*%30"+.*%/'&'%2'%13",+"3-0%F%$2%
13"$W*%1$%<+#+&'"%$"#&'#$?3'"%&$?3*0'2$"%1$%,*0"$&@',3-0%1$2%/'#&3.*03*%0'#+&'2:%
%24"!;2?"#'@'%A4<=<#'''
B,0)':0'0-CD:E9''
4'%5*&'1'8%,*0%+0'%$[#$0"3-0%'/&*[3.'1'%1$%CDi%M.j8%"$%$0,+$0#&'%$0%$2%
,*"#'1*%*&3$0#'2%1$2%1$/'&#'.$0#*%1$%7'21'"%67*2*.(3'98%"*(&$%2'%.'&?$0%3>=+3$&1'%
1$2%&E*%;'?1'2$0'8%$0%2'"%,**&1$0'1'"%Ck%TDl%Vill%2'#3#+1%0*&#$%F%Dik%]Yl%C]ll%2*0?3#+1%
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
4
*$"#$:%H+%'2#3#+1%/&*.$13*%$"%1$%VDe%.%":0:.:8%,*0%+0%,23.'%#&*/3,'2%,B231*8%1*01$%
2'"%#$./$&'#+&'"%@'&E'0%$0#&$%Tak7%F%]Ck7%1+&'0#$%$2%'W*%6S2,'21E'%;+03,3/'2%1$%4'%
5*&'1'8% TUV]9:% S"3.3".*8% $2% .+03,3/3*% "$% +(3,'% /&$1*.30'0#$.$0#$% $0% $2%%
d*0*(3*.'% Ic.$1*% #&*/3,'2% 1$2% ;'?1'2$0'G7'&3($K% 2'"% ,*($&#+&'"% 1$2% "+$2*% .B"%%
&$/&$"$0#'#3@'"% 30,2+F$0% /'"#*"8% (*"=+$"% 0'#+&'2$"8% @$?$#',3-0% "$,+01'&3'8% B&$'"%
'?&E,*2'"%I$#$&*?A0$'"%F%,+2#3@*"%'0+'2$"%*%#&'0"3#*&3*"%6IDEAM%$#%'2:8%TUUD9:%
%
4'%/*(2',3-0%"$%13"#&3(+F$%$0#&$%B&$'"%+&('0'"%F%@$&$1'"%&+&'2$"8%1*01$%2*"%
I'(3#'0#$"%"$%1$13,'0%/&30,3/'2.$0#$%'%2'%?'0'1$&E'%$[#$0"3@'8%2'%/$",'%'&#$"'0'2%F%
'2%,+2#3@*% 1$%'23.$0#*"% 1$% /'0,*?$&:%!"#'% >*0'% $"%/'&#$% 1$% +0%,*&&$1*&% $,*2-?3,*%%
&$2$@'0#$% 1$0#&*% 1$2% ;'?1'2$0'% ;$13*8% '2($&?'01*% $,*"3"#$.'"% ',+B#3,*"% F%%
#$&&$"#&$"%=+$%"3&@$0%1$%IB(3#'#%/'&'%+0'%13@$&"31'1%1$%<'+0'%"32@$"#&$%,'&',#$&E"#3,'%
1$% 2'% &$?3-0% 6S2,'21E'% ;+03,3/'2% 1$% 4'% 5*&'1'8% TUV]9:%!2% #&'(')*% "$% &$'23>-% $0% VT%%
@$&$1'"%6f&3"'"8%f+$0'@3"#'8%7'.$23'"8%5*W'%h+'0'8%!2%h'/-08%\+'&30*,3#*8%Q*&3>*0#$"8%
4'%S#'&&'F'8%4'%Q'('0'8%P&*"*,3'2%4'%Q+.'&$1'8%P+&03*8%H'0#'%Q$2$0'9%F%2'%,'($,$&'%
.+03,3/'2%1$%4'%5*&'1'%6J3?+&'%V9:%
%
Figura 1. Localización geográfica del municipio de La Dorada (Caldas, Colombia) y distribución espacial de las 12 veredas, la cabecera
municipal (puntos blancos) y los sitios (puntos rojos) donde se realizaron las entrevistas para el estudio etnozoológico.
Fuente: elaboración propia.
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
5
!0.9FE*).EGH':0'EHI9,J).EGH'
4'%&$,*/32',3-0%1$%30<*&.',3-0%"$%22$@-%'%,'(*%$0#&$%)+03*%F%'?*"#*%1$%TUTi%
.$13'0#$% $0#&$@3"#'"% "$.3$"#&+,#+&'1'"%6S0$[*% V98% 2'"% ,+'2$"% <+$&*0%%
,*./2$.$0#'1'"%,*0%<*#*?&'<E'"%$%32+"#&',3*0$"%1$%<'+0'%+#323>'1'"%,*.*%$"#E.+2*"%
@3"+'2$"8%<',323#'01*%$2%&$,*0*,3.3$0#*%F%@'231',3-0%1$%2'"%$"/$,3$"%.$0,3*0'1'"%$0%
2'"% $0#&$@3"#'"% 67*"#'GX$#*% $#% '2:8% TUUYK% S2(+=+$&=+$% $#% '2:8% TUVi9:% S1$.B"8% 2'"%%
$"/$,3$"%31$0#3<3,'1'"%<+$&*0%,*0#&'"#'1'"%,*0%23"#'1*"%1$%$"/$,3$"%/*#$0,3'2$"%/'&'%
2'%>*0'%1$%$"#+13*8%'"$?+&'01*%.'F*&%/&$,3"3-0%$0%2*"%&$?3"#&*":%
%
4'"%$0#&$@3"#'"%"$%&$'23>'&*0%'%/$&"*0'"%.'F*&$"%1$%]U%'W*"8%,*0%'2%.$0*"%
,30,*% 'W*"% 1$% &$"31$0,3'% /$&.'0$0#$% $0% $2% B&$'% 1$% $"#+13*8% ,*0% $2% /&*/-"3#*% 1$%%
'"$?+&'&%2'%/'&#3,3/',3-0%1$%30<*&.'0#$"%,*0%$[/$&3$0,3'%F%,*0*,3.3$0#*%1$2%#$&&3#*G
&3*:% 4'% "$2$,,3-0% 1$% 2*"% $0#&$@3"#'1*"% "$% $<$,#+-% .$13'0#$% +0% .+$"#&$*% 0*%%
/&*('(32E"#3,*%#3/*%^(*2'%1$%03$@$_%6P'##*08%TUVC98%/&$@3'%31$0#3<3,',3-0%1$%2E1$&$"%$0%
,'1'%,*.+031'1:%!"#*"%<',323#'&*0%2'%&$2',3-0%F%,*0#',#*%,*0%*#&*"%.3$.(&*"%1$%2'"%
,*.+031'1$"8% /$&.3#3$01*% +0'% &$,*/32',3-0% .B"% './23'% F% /&$,3"'% 1$% 2*"% 1'#*"%%
6\'&,E'GJ2*&$"%$#%'2:8%TUTVK%\-.$>GQ$&&$&'%$#%'2:8%TUT]9:%H$%"*23,3#-%,*0"$0#3.3$0#*%
30<*&.'1*% '% ,'1'% /'&#3,3/'0#$% '0#$"% 1$% 2'"% $0#&$@3"#'"8% "3?+3$01*% 2'"% 13&$,#&3,$"%%
A#3,'"%1$%2'%R0#$&0'#3*0'2%H*,3$#F%*<%!#I0*(3*2*?F%6TUUe9:%
%
4'"% $0#&$@3"#'"% "$% 13@313$&*0% $0% 1*"% "$,,3*0$"%6S0$[*% V9:% 4'% /&3.$&'% "$%%
$0<*,-% $0% 2'% ,'&',#$&3>',3-0% "*,3*$,*0-.3,'% 1$2% $0#&$@3"#'1*8% &$,*/32'01*% 1'#*"%%
(B"3,*"% /'&'% ,*./&$01$&% "+% ,*0#$[#*% 1$% @31':% H$% &$?3"#&-% 30<*&.',3-0% /$&"*0'28%
,*.*% $2% 0*.(&$8% 2'% $1'18% $2% ?A0$&*8% $2% 2+?'&% 1$% 0',3.3$0#*% F% $2% *&3?$0% A#03,*%%
6,'./$"30*8% 301E?$0'8% '<&*,*2*.(3'0*8% $0#&$% *#&*"9:% L'.(3A0% "$% 301'?-% "*(&$% $2%
#3$./*%=+$%22$@'%@3@3$01*%$0%"+%',#+'2%&$"31$0,3'8%"3%$"#'%"$%$0,+$0#&'%$0%+0%B&$'%
&+&'28%+&('0'%*%/$&3+&('0'8%F%"+%03@$2%1$%$",*2'&31'1:%S1$.B"8%"$%/&$?+0#-%"*(&$%"+%
',#3@31'1% $,*0-.3,'% /&30,3/'2:% 4'% "$?+01'% "$,,3-0% "$% $0<*,-% $0% $[/2*&'&% $2%%
,*0*,3.3$0#*%1$%2*"%$0#&$@3"#'1*"%"*(&$%2'"%$"/$,3$"%"32@$"#&$"%2*,'2$"%F%"+%&$2',3-0%
,*0%$22'":%S%#&'@A"%1$%/&$?+0#'"%'(3$&#'"8%"$%'@$&3?+-%"*(&$%2*"%'03.'2$"%,*0*,31*"%
$0% 2'% &$?3-08% "+"% /$&,$/,3*0$"% I',3'% 2'% <'+0'8% '"E% ,*.*% "+"% 13<$&$0#$"% +"*":% !"#'%%
30<*&.',3-0% <+$% ,2'@$% /'&'% ,*0#$[#+'23>'&% 2'"% /&B,#3,'"% &$2',3*0'1'"% ,*0% 2'% <'+0'%%
"32@$"#&$8% '"E% ,*.*% /'&'% ,*./&$01$&% 2'% 30#$&',,3-0% $0#&$% 2*"% I'(3#'0#$"% F% 2'%%
(3*13@$&"31'1%1$0#&*%1$2%,*0#$[#*%"*,3*,+2#+&'2%$"/$,E<3,*%1$2%.+03,3/3*:%
%
2HK*E-E-':0'*9-':)C9-''
H$%$./2$-%+0%$0<*=+$%.3[#*%/'&'%$2%'0B23"3"%1$%2'%30<*&.',3-0:%4*"%1'#*"%
&$,*/32'1*"% <+$&*0% "3"#$.'#3>'1*"% $0% .'#&3,$"% $0% I*)'"% 1$% ,B2,+2*:% H$% +#323>-% $2%%
.A#*1*% 1$% '0B23"3"% "3./2$% 1$% 30<*&.',3-0% /'&'% 30#$&/&$#'&% 2*"% 1'#*"8% ,'2,+2'01*%%
<&$,+$0,3'"8%/*&,$0#')$"%Fm*%/&*.$13*"%&$2',3*0'1*"%,*0%$2%+"*%F%/$&,$/,3*0$"%1$%2'%
<'+0'%"32@$"#&$:%P'&'%,'1'%$"/$,3$%F%?&+/*%#'[*0-.3,*%"$%,'2,+2-%$2%E013,$%1$%@'2*&%
1$% +"*% 6PI3223/"% F% \$0#&F8% VYY]K% Z*""'#*% $#% '2:8% VYYYK% 5'% H32@'% $#% '2:8% TUVi98% =+$%%
$"#'(2$,$%2'%3./*&#'0,3'%&$2'#3@'%1$%2'%<'+0'%31$0#3<3,'1'%$0%<+0,3-0%1$%"+%+#3231'1%
/$&,3(31'%/*&%2*"%$0#&$@3"#'1*":%4'%<-&.+2'%$./2$'1'%<+$n%UV = ΣU/n8%1-01$n%!"%o%
@'2*&%1$%+"*%1$%+0'%$"/$,3$K%!%o%0c.$&*%1$%.$0,3*0$"%/*&%$"/$,3$K%#%o%0c.$&*%1$%
$0#&$@3"#'1*":%P'&'%'0'23>'&%2'%&$2',3-0%$0#&$%2*"%+"*"%1$%2'%<'+0'%F%2'"%,'&',#$&E"#3,'"%
"*,3*$,*0-.3,'"%1$%2*"%$0#&$@3"#'1*"8%"$%&$'23>-%+0'%/&+$('%1$%7I3T%F%1$#$&.30'&%"3%
$[3"#$%+0'%'"*,3',3-0%$0#&$%2'"%@'&3'(2$"%6d'&8%TUVUK%p"('I&%F%;*&'2$"8%TUVT9K%$0%,'"*%
1$% $0,*0#&'&% '"*,3',3*0$"% "3?03<3,'#3@'"% "$% &$'23>-% +0% '0B23"3"% 1$% ,*&&$"/*01$0,3'%
/'&'% $[/2*&'&% 2'% <*&.'% $0% =+$% "$% '"*,3'0% 13,I'"% @'&3'(2$"% 6\&$$0',&$8% TUVDK%%
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
6
L30*,*GH*#*.'F*&%$#%'2:8%TUTV9:%4*"%'0B23"3"%$"#'1E"#3,*"%"$%&$'23>'&*0%$0%$2%"*<#N'&$%
P'"#%i:VD,%6Q'..$&%$#%'2:%TUTi9:%
!"#$?42=<#'@'=;#5$#;>&'''
H$%&$'23>'&*0%Yi%$0#&$@3"#'"8%1$%2'"%,+'2$"%$2%i]q%,*&&$"/*013-%'%.+)$&$"%F%
$2%CDq%'%I*.(&$":%!0%,+'0#*%'%2'%$1'18%$2%Ciq%1$%2*"%/'&#3,3/'0#$"%#$0E'0%$0#&$%CV%%
F%DU%'W*"8%$2%iVq%"$%$0,*0#&'('%$0%$2%&'0?*%1$%]U%'%CU%'W*"%F%$2%Cq%#$0E'%$0#&$%DV%F%
YV%'W*":%!2%CVq%1$%2*"%$0#&$@3"#'1*"%$&'0%*&3?30'&3*"%1$%4'%5*&'1'8%.3$0#&'"%=+$%$2%
iYq%/&*@$0E'%1$%*#&*"%1$/'&#'.$0#*"%,*.*%L*23.'8%7+0130'.'&,'8%f*F',B%F%*#&*"%
.+03,3/3*"%1$%7'21'":%4'%.'F*&E'%1$%2*"%/'&#3,3/'0#$"%"$%31$0#3<3,-%,*.*%,'./$"30*"%
6aDq9% F% &$"31$0#$"% $0% >*0'"% &+&'2$"% 6aaq9:% Z$"/$,#*% '2% 03@$2% $1+,'#3@*8% $2% ieq%%
,*0#'('%,*0%$1+,',3-0%"$,+01'&3'8%$2%]Cq%,*0%$1+,',3-0%/&3.'&3'%F%$2%VYq%,*0%*#&*"%
03@$2$"% 1$% <*&.',3-0% $./E&3,'% *% <*&.'2:% !0% &$2',3-0% ,*0% 2'% *,+/',3-08% $2% ]Vq%%
,*&&$"/*01E'% '% '.'"% 1$% ,'"'8% $2% Taq% "$% 1$13,'('% '% ',#3@31'1$"% 1$% $[/2*#',3-0%%
/&3.'&3'% F% $[#&',#3@'8% F% $2% TVq% #&'(')'('% $0% @$0#'"% F% "$&@3,3*"8% /&30,3/'2.$0#$%%
@30,+2'1*"%'%',#3@31'1$"%,*.*%2'%/$",'8%2'%?'0'1$&E'%F%2'%'?&3,+2#+&':%
%
!"#*"% &$"+2#'1*"% .+$"#&'0% /'#&*0$"% "*,3*1$.*?&B<3,*"% ,*./'&'(2$"% ,*0%
2*"% &$/*&#'1*"% $0% $"#+13*"% "3.32'&$":% !0% /'&#3,+2'&8% "$% *("$&@'% +0% /&$1*.303*% 1$%%
/*(2',3-0%,'./$"30'%F%&$"31$0#$%$0%B&$'"%&+&'2$"%65$%2'%p""'%F%5$%2'%p""'8% TUVV8%
TUVCK%P'&&'G7*2*&'1*%$#%'2:8%TUViK%\-.$>GQ$&&$&'%$#%'2:8%TUT]98%'"E%,*.*%2'%30,2+"3-0%
1$%30<*&.'0#$"%.'F*&$"%1$%]U%'W*"%65$%2'%p""'%F%5$%2'%p""'8%TUVCK%S21'0'G;$)E'%$#%
'2:8% TUVe98% ,&3#$&3*% $./2$'1*% /'&'% ,'/#'&% +0% ,*0*,3.3$0#*% #&'13,3*0'2% .B"%%
,*0"*231'1*%"*(&$%2'%(3*13@$&"31'1%2*,'2:%4'%13"#&3(+,3-0%/*&%?A0$&*%$@31$0,3'%+0'%
/'&#3,3/',3-0% &$2'#3@'.$0#$%$=+323(&'1'8% '% 13<$&$0,3'% 1$% 30@$"#3?',3*0$"% ,$0#&'1'"%
$[,2+"3@'.$0#$% $0% 2'% ,',$&E'8% 1*01$% 2'% /&$"$0,3'% .'",+230'% /+$1$% '2,'0>'&%%
/*&,$0#')$"% "3?03<3,'#3@'.$0#$% .B"% '2#*"% 6Yeq9% 6`'2$0,3'GP'&&'8% TUVeK% f'22$#$&*"G%
7*&&$'%$#%'2:8%TUTC9K%0*%*("#'0#$8%$"%"3.32'&%'%2'%&$?3"#&'1'%$0%$"#+13*"%&$'23>'1*"%$0%
2*"%1$/'&#'.$0#*"%1$2%;'?1'2$0'%F%$2%L*23.'%6\-.$>GQ$&&$&'%$#%'2:8%TUT]K%f*0322'G
43($&'#*8%TUTC9:%
%
4'% 13@$&"31'1% $0% $2% *&3?$0% 1$% 2*"% /'&#3,3/'0#$"8% ,*0% ,$&,'% 1$% 2'% .3#'1%%
/&*@$03$0#$"%1$%*#&*"%1$/'&#'.$0#*"8%&$<2$)'%130B.3,'"%I3"#-&3,'"%1$%.3?&',3-0%F%
,*2*03>',3-0%=+$%I'0%,*0#&3(+31*%'%2'%,*0"#&+,,3-0%F%#&'0".3"3-0%1$2%,*0*,3.3$0#*%
2*,'28% <$0-.$0*% #'.(3A0% 1*,+.$0#'1*% $0% *#&'"% &$?3*0$"% &+&'2$"% 1$% 7*2*.(3'%%
6P'&&'G7*2*&'1*% $#% '2:8% TUVi9:% !0% ,*0#&'"#$8% $2% 03@$2% $1+,'#3@*% &$?3"#&'1*% $0% $"#$%%
$"#+13*%/&$"$0#'%13<$&$0,3'"%&$"/$,#*%'%2*%&$/*&#'1*%$0%'2?+0'"%>*0'"%&+&'2$"%1$2%
/'E"8% 1*01$% /&$1*.30'0% 03@$2$"% .B"% (')*"% 1$% $",*2'&31'1% 6`'2$0,3'GP'&&'8% TUVeK%%
f'22$#$&*"G7*&&$'%$#%'2:8%TUTC9:%P*&%c2#3.*8%2'"%*,+/',3*0$"%1$%2*"%$0#&$@3"#'1*"%"$%
,*0,$0#&'0% $0% ',#3@31'1$"% /&*/3'"% 1$% 2'% $,*0*.E'% &+&'28% 2*% =+$% ,*30,31$% ,*0% 2*%%
1$",&3#*% $0% 2'% 23#$&'#+&'% /'&'% ,*.+031'1$"% 1*01$% 2'% '?&3,+2#+&'8% 2'% ?'0'1$&E'8% 2'%
/$",'% F% 2'"% 2'(*&$"% 1*.A"#3,'"% ,*0"#3#+F$0% 2'% ('"$% 1$% 2'% *&?'03>',3-0%%
"*,3*$,*0-.3,'%F%1$%2'"%30#$&',,3*0$"%,*#313'0'"%,*0%2'%<'+0'%"32@$"#&$%6d'/'#'%$#%'2:8%
TUVeK%\-.$>GQ$&&$&'%$#%'2:8%TUT]9:%
%
4'"%$"/$,3$"%,*0%+"*"%$#0*>**2-?3,*"%<+$&*0%23"#'1'"%c03,'.$0#$%,+'01*%
<+$&*0% .$0,3*0'1'"% /*&% ,30,*% *% .B"% $0#&$@3"#'1*"8% ,*0% $2% <30% 1$% ?'&'0#3>'&%%
@$&',31'18%&*(+"#$>%F%,*0,*&1'0,3'%,+2#+&'2%1$%2'%30<*&.',3-0:%f')*%$"#$%,&3#$&3*%"$%
31$0#3<3,'&*0%CD%$"/$,3$"%1$%@$&#$(&'1*"%6TV%"//%1$%/$,$"8%V%'0<3(3*8%D%&$/#32$"8%VC%
'@$"%F%V]% .'.E<$&*"K% L'(2'%V9:% 4*"% +"*"%?$0$&'2$"% 1'1*"% <+$&*0n%'23.$0#*% 6]Yq98%
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
7
,*.$&,3*%6T]q98%.'",*#'%6Vaq98%.$13,30'%6VTq98%.B?3,*G&$23?3*"*%6iq9%F%*#&*"%6]q9K%
$0% $"#'% c2#3.'% ,'#$?*&E'% 1$% +"*% "$% /+$1$% .$0,3*0'&% 2*"% +"*"% ,*.*% '23.$0#*%%
<+0,3*0'2%6'<&*13"3',*9%F% '/23,',3*0$"%$0% 2'%301+"#&3'%.'0+<',#+&$&'% 6L'(2'%T9:%4*"%%
/$,$"8%/&$"$0#'&*0%2'%.'F*&%<&$,+$0,3'%1$%+"*%6iCq98%"$?+31*%/*&%.'.E<$&*"%6T]q98%
'@$"%6Vaq98%&$/#32$"%6V]q9%F%'0<3(3*"%6Vq9:%
%
!0% #A&.30*"% ?$0$&'2$"8% 2*"% /'#&*0$"% 1$% +"*% &$?3"#&'1*"% ,*30,31$0% ,*0% 2*%%
&$/*&#'1*%$0%2'%23#$&'#+&'8%1*01$%$2%+"*%,*.*%'23.$0#*%"+$2$%,*0"#3#+3&%2'%/&30,3/'2%
<*&.'% 1$% 30#$&',,3-0% ,*0% 2'% <'+0'% "32@$"#&$% $0% ,*0#$[#*"% &+&'2$"% 1$2% 7'&3($% F% 2*"%%
S01$"%65$%2'%p""'%F%5$%2'%p""'8%TUVV8%TUVTK%Z$"#&$/*8%TUVTK%;'&#E0$>G7$('22*"8%TUViK%
\-.$>GQ$&&$&'%$#%'2:8%TUT]9:%S"3.3".*8%2'%/&$"$0,3'%1$%+"*"%'<&*13"E',*"%$"%,*0"3"G
#$0#$% ,*0% &$?3"#&*"% /&$@3*"% /'&'% &$/#32$"% F% .'.E<$&*"% $0% &$?3*0$"% ,*.*% H+,&$% F%%
;'?1'2$0'%65$%2'%p""'%F%5$%2'%p""'8%TUVCK%\-.$>GQ$&&$&'%$#%'2:8%TUT]9:%X*%*("#'0#$8%
'%13<$&$0,3'%1$%.+,I*"%$"#+13*"%=+$%"$W'2'0%'%2*"%.'.E<$&*"%,*.*%$2%?&+/*%.B"%
$[/2*#'1*8%$0%$"#$%,'"*%2*"%/$,$"%/&$"$0#'0%2'%.'F*&%<&$,+$0,3'%1$%+"*8%/'#&-0%=+$%
#'.(3A0%I'%"31*%1*,+.$0#'1*%$0%,*0#$[#*"%$"/$,E<3,*"%1*01$%2'%/$",'%#3$0$%'2#'%
&$2$@'0,3'% ,+2#+&'2% F% $,*0-.3,'% 6Z',$&*% $#% '2:8% TUUaK% Z$"#&$/*8% TUVTK% ;'&#E0$>G%
7$('22*"8%TUVi9:%
Tabla 1. Especies de fauna silvestre reportadas por los entrevistados en el municipio de La Dorada (Caldas), con sus categorías de uso
etnozoológico registradas, valor de uso (UV) calculado a partir del número de menciones por especie y estado de amaneza en Colombia.
Familia
Especie
Nombre común
Ma
M-R
UV
ESA
PECES
Potamotrygonidae
Potamotrygon magdalenae
Raya de río
X
0,7
Erythrinidae
Hoplias malabaricus
Moncholo, Perro, Ñaco
0,19
Anostomidae
Megaleporinus muyscorum
Moino, Comelón, Muelón
0,36
Curimatidae
Cyphocharax magdalenae
Vizcaíno
0,09
Prochilodontidae
Ichthyoelephas longirostris
Pataló
0,37
EN
Prochilodus magdalenae
Bocachico
1,01
VU
Characidae
Astyanax magdalenae
Tota
0,05
Bryconidae
Brycon moorei
Mueluda, Dorada
0,56
VU
Brycon rubricauda
Sabaleta, Sardinata
0,05
Salminus affinis
Picuda
0,4
VU
Triportheidae
Triportheus magdalenae
Tolomba, Arenca
0,3
Loricariidae
Hypostomus hondae
Cucho, Coroncoro, Cajasola
0,64
Auchenipteridae
Ageneiosus pardalis
Doncella
0,1
VU
Pseudopimelodidae
Pseudopimelodus magnus
Bagresapo, Pejesapo
0,13
Heptapteridae
Rhamdia guatemalensis
Guabina, Capitán
0,15
Pimelodidae
Pimelodus grosskopfii
Capaz
0,44
VU
Pimelodus yuma
Nicuro, Barbudo
0,87
Pseudoplatystoma magdaleniatum
Bagre rayado
0,94
CR
Sorubim cuspicaudus
Blanquillo
0,61
VU
Cichlidae
Caquetaia kraussii
Cocheja, Mojarra amarilla
0,07
Sternopygidae
Sternopygus aequilabiatus
Caloche, Yumbila
0,15
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
8
ANFIBIOS
Bufonidae
Rhinella marina
Sapo
X
0,05
REPTILES
Podocnemididae
Podocnemis lewyana
Tortuga de río
0,47
CR
Geoemydidae
Rhinoclemmys melanosterna
Galapaga, Inguensa, Bijaguera
0,09
Emydidae
Trachemys callirostris
Hicotea, Jicotea
X
0,17
Testudinidae
Chelonoidis carbonarius
Morrocoy
X
0,44
VU
Iguanidae
Iguana iguana
Iguana
X
0,4
Alligatoridae
Caiman crocodilus
Babilla
0,84
Crocodylidae
Crocodylus acutus
Caimán
0,1
EN
Familia
Especie
Nombre común
Ma
M-R
UV
ESA
AVES
Anatidae
Dendrocygna autumnalis
Pato chilico
X
0,18
Cracidae
Ortalis columbiana
Guacharaca
X
0,77
Phasianidae
Colinus cristatus
Codorniz, Perdiz
0,18
Columbidae
Columba livia
Palomo
0,19
Leptotila verreauxi
Pechiblanca
0,06
Zenaida auriculata
Torcaza
0,1
Columbina talpacoti
Tórtola, Abuelita
X
0,16
Cathartidae
Coragyps atratus
Chulo, Gallinazo
0,39
Psittacidae
Brotogeris jugularis
Periquito
X
0,5
Pionus menstruus
Lora Churica
X
0,5
Amazona ochrocephala
Loro real
X
0,78
Forpus conspicillatus
Loro cascabelito
X
0,07
Ara ararauna
Guacamaya
X
0,17
Thraupidae
Sicalis flaveola
Canario
X
0,06
Thraupis episcopus
Azulejo
X
0,07
MAMÍFEROS
Didelphidae
Didelphis marsupialis
Chucha, Zarigüeya, Fara
0,22
Dasypodidae
Dasypus fenestratus
Armadillo, Gurre
X
0,93
Mustelidae
Lontra annectens
Nutria
0,12
Tayassuidae
Dicotyles tajacu
Cajuche
X
0,18
Cuniculidae
Cuniculus paca
Borugo, Lapa
X
0,51
Cervidae
Odocoileus cariacou
Venado
0,33
Atelidae
Alouatta seniculus
Mono aullador, Mono cotudo
X
0,28
Callitrichidae
Oedipomidas leucopus
Mono tití
X
0,21
VU
Cebidae
Aotus griseimembra
Mono nocturno, Marteja,
Mico dormilón
X
0,1
VU
Sciuridae
Syntheosciurus granatensis
Ardilla, Ardita
X
0,2
Caviidae
Hydrochoerus isthmius
Yulo, Chigüiro
X
0,76
VU
Dasyproctidae
Dasyprocta punctata
Ñeque, Guatín
X
0,46
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
9
Leporidae
Sylvilagus floridanus
Conejo
X
0,24
Fuente: elaboración propia. A: alimento, C: comercio, Ma: mascota, M: medicina, M-R: mágico-religioso, O: otro, UV: Índice de valor de uso, ESA: Especie
Silvestre Amenazada según la Resolución 0126 de 2024 (categorías: VU - Vulnerable, EN - En Peligro, CR - En Peligro Crítico).
Tabla 2. Frecuencia de menciones de los diferentes tipos de uso de la fauna silvestre por grupo taxonómico registrados en entrevistas
realizadas en el municipio de La Dorada (Caldas, Colombia).
Grupo taxonómico
Alimento
Comercio
Mascota
Medicina
Mágico-Religioso
Otro
Peces
19
18
0
4
0,8
2
Anfibios
0
0
0
0
0,8
0
Reptiles
6
2
3
2
0
1
Aves
6
1
8
2
0,8
0
Mamíferos
8
2
7
4
1,6
0
% Total
39
23
18
12
4
3
Fuente: elaboración propia.
(0.0-'
4'"%,'#$?*&E'"%'23.$0#*%F%,*.$&,3*%<+$&*0%"$W'2'1'"%/'&'%#*1'"%2'"%$"/$,3$"%
.$0,3*0'1'"%/*&%2*"%$0#&$@3"#'1*"8%2*%,+'2%&$<2$)'%2'%3./*&#'0,3'%1$%2'%/$",'%$0%2'%
$,*0*.E'% 1$% 2*"% 1*&'1$0"$"% F% $0% 2'% ,*0"*231',3-0% 1$% +0'% 13$#'% 2*,'2:% 4*"%%
$0#&$@3"#'1*"% .$0,3*0'&*0% @'&3$1'1% 1$% /&$/'&',3*0$"% /'&'% $2% ,*0"+.*% 1$% $"#*"%
/$",'1*"8% ,*.*% ,'21*8% <&3#*8% "+1'1*8% '"'1*% F% $0% "'2"'8% "+?3&3$01*% +0'% ?&'0%%
'1'/#'(3231'1% F% ,&$'#3@31'1% $0% 2'"% <*&.'"% $0% =+$% "$% 30,*&/*&'% $"#$% '23.$0#*% '2%%
,*0"+.*% ,*#313'0*:% 4'"% 13<$&$0#$"% <*&.'"% 1$% /&$/'&',3-0% /$&.3#$0% '/&*@$,I'&%%
'2%.B[3.*%2*"%&$,+&"*"%1$%2'%&$?3-0%F%&$"/*01$&%'%13"#30#*"%?+"#*"%F%,*0#$[#*":%!"#*"%
/2'#*"%0*%"*2*%"'#3"<',$0%2'"%0$,$"31'1$"%'23.$0#3,3'"8%"30*%=+$%#'.(3A0%&$/&$"$0#'0%
2'%31$0#31'1%,+2#+&'28%2'"%/&B,#3,'"%'0,$"#&'2$"%F%$2%@E0,+2*%1$%2'%,*.+031'1%,*0%"+%
$0#*&0*%0'#+&'2%67*0#&$&'"%F%\'&,E'8%TUUCK%J+"#AGJ*&0A8%TUVe9:%
%
730,*%$"/$,3$"%<+$&*0%"$W'2'1'"%/*&%"+"%+"*"%$0%/&B,#3,'"%.$13,30'2$":%5$%
$%&'()*&+,-./01+0*2#02%F%3210*24&%)#,-./,5-'&%,/%"$%1$"#','%$2%+"*%1$%"+"%$",'G
.'"% "$,'"% F% .*231'"% /'&'% *(#$0$&% ,*2B?$0*8% $./2$'1*% $0% $2% #&'#'.3$0#*% 1$%%
1*2$0,3'"%'&#3,+2'&$":%7*0%654&-7&/,-.(&#+02%"$%/&$/'&'%+0%,*0"*.A%+#323>'1*%/'&'%
=+3#'&% 2'% 1$(3231'1% '% 2*"% $0<$&.*"8% .$)*&'&% "+"% 1$<$0"'"% F% #&'#'&% $0<$&.$1'1$"%%
&$"/3&'#*&3'":% 4'% (323"% 1$% 8'(7(5&2*24(0-. *&#1)%&-7%)-%$"% @'2*&'1'% ,*.*% &$.$13*%%
,*0#&'%2'%.*&1$1+&'%1$%"$&/3$0#$8%/'&'%,'2.'&%1*2*&$"8%#&'#'&%2'%,$?+$&'%$%30,2+"*%
,*.('#3&%2'%1$"0+#&3,3-0%$0%03W*":%P*&%"+%/'&#$8%2'%?&'"'%*(#$031'%1$%$&70/&7%51&#.
/01+0*2#02%"$%$./2$'%$0%$2%#&'#'.3$0#*%1$%2'%#*"%F%$2%'".'8%'"E%,*.*%$0%+0?r$0#*"%
/'&'%'23@3'&%1*2*&$"%'&#3,+2'&$"%F%&$+.B#3,*":%
%
4'"%$"/$,3$"%69.(&#+02%F%$)/2*&+,-.5,/0%<+$&*0%,2'"3<3,'1'"%$0%2'%,'#$?*&E'%
^*#&*_:%4*"%$0#&$@3"#'1*"%2'"%31$0#3<3,'&*0%,*.*%'23.$0#*"%<+0,3*0'2$"%1$(31*%'%2'"%
/&*/3$1'1$"% ^'<&*13"E','"_% F% 1$% ^<$&#3231'1_% =+$% $"#*"% 2$"% '#&3(+F$0K% "+$2$0%%
/&$/'&'&2'"%$0%,'21*%/'&'%'/&*@$,I'&%13,I'"%/&*/3$1'1$":%p#&*%+"*%"$W'2'1*%/'&'%
2*"%/$,$"%$"%$2%.B?3,*G&$23?3*"*8%/'&#3,+2'&.$0#$%$0%$9./01+0*2#028%1$%2'%,+'2%+"'0%
"+%$"/30'%,'+1'2%6/+F'9%$0%/&B,#3,'"%1$%.'?3'%0$?&':%S2%&$"/$,#*8%2*"%$0#&$@3"#'1*"%
.$0,3*0'&*0n% ^*2. :,)70#. *0. 4,50. 0. *0. %050. 5. *,21&. *0. *);2%0#. <)<0=. 2-70. 2-4)#0. -2.
.2/4*20.2#.%)7,0*2-.40%0.'0,-0%./0*2>)')&-9.?2.+)'2.:,2@.0*.+);,A0%.0.,#0.42%-&#0.2#.
*0. 0%2#0. 5. 2#72%%0%. *0. 4,50. 2#. 2*. 4,#7&. '&%%2-4&#+)2#72. +2*. +);,A&@. 2-0. 42%-&#0.
.+2-0%%&**0%B.,#0.**010.)#',%0;*29.C0.D#)'0./0#2%0.+2.'&#7%0%%2-70%.2*./0*2>)')&.2-.
:,2./,2%0.*0.%050.+2.*0.',0*.-2.2E7%0A&.*0.4,509.F0/;)G#.-2.'%22.:,2@.0*.2#'&#7%0%.
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
10
,#0.(,2**0.2#.2*.-,2*&.:,2.42%72#2H'0.0.,#.*0+%I#.5.4)#'(0%*0.'&#.*0.4,50@.2*.*0+%I#.
2#>2%/0%B@.'&/&.-).(,;)2%0.-)+&.4)'0+&.+)%2'70/2#72.4&%.*0.%050_:%
%
%)JLI0,9-'
!2%+"*%/&30,3/'2%/'&'%2*"%.'.E<$&*"%"$%,*0,$0#&-%$0%2'%,'#$?*&E'%'23.$0#*K%
0+$@$%1$%2'"%V]%$"/$,3$"%&$<$&$0,3'1'"%6L'(2'%V9%"$%,2'"3s,'&*0%(')*%$"#$%+"*:%S0#'W*%
$2% ,*0"+.*% 1$% ,'&0$% 1$% '03.'2$"% "32@$"#&$"% $&'0% +0'% <+$0#$% 1$% '23.$0#*% .B"%%
',,$"3(2$%F%'(+01'0#$:%5$%',+$&1*%,*0%2*"%$0#&$@3"#'1*"8%,*0%$2%/'"*%1$2%t$./*%$2%
,*0"+.*%1$%,'&0$%1$%.*0#$%I'%13".30+31*%1$(31*%'%2'%&$?+2',3-0%1$%2'%,'>'%64$F%
TVVV%1$%TUTV8%S&u,+2*%]Ta98%2'%/&*#$,,3-0%1$%2'"%$"/$,3$"8%F%2'%.'F*&%13"/*03(3231'1%
1$%<+$0#$"%1$%/&*#$E0'"%'2#$&0't@'":%H30%$.('&?*8%$0%'2?+0'"%B&$'"%1$2%.+03,3/3*%
'c0%/$&"3"#$%,*.*%/&B,t,'%,+2#+&'2%*%1$%"+("3"#$0,3':%
%
p,I*%$"/$,3$"%1$%.'.E<$&*"%"$%I'0%1$"t0'1*%'2%+"*%,*.*%.'",*#'"%6L'(2'%
V98%"$?+&'.$0#$%/*&%"+"%,'&',#$&E"t,'"%1$%'/'&3$0,3'%22'.'t@'8%'/'&$0#$%1*,3231'1%F%
'1'/#'(3231'1%'%2'"%,*013,3*0$"%1$%,'+t@$&3*%Fm*%"$.3,'+t@$&3*%6Q'+".'00%$#%'2:8%
TUT]9:%!2%+"*%,*.c0%1$%2'%<'+0'%2*,'2%,*.*%'03.'2$"%1$%,*./'WE'8%&$v$)'%+0'%<*&.'%
1$%30#$&',,3-0%,+2#+&'2%,*0%2'%(3*13@$&"31'1%1$2%B&$'%=+$%"$%I'%31*%/$&13$01*%,*0%$2%
/'"*% 1$% 2*"% 'W*"% F% 2'% &$?2'.$0#',3-0% 2$?3"2't@'% &$"/$,#*% '% 2'% #$0$0,3'% 1$% <'+0'%%
"32@$"#&$:%
%
!0% ,+'0#*% '% 2*"% +"*"% .$13,30'2$"8% "$% ,&$$% =+$% ($($&% "'0?&$% ,'23$0#$% 1$%
J0-54,-. >2#2-7%07,-%'F+1'% '% &$1+,3&% 2*"% /&*(2$.'"% &$"/3&'#*&3*"% $0% /$&"*0'"% ,*0%
'".'K% 2'% ?&'"'8% 3?+'2.$0#$% "$% $./2$'% /'&'% $"#$% /'1$,3.3$0#*:% !2% ,'/'&'>-0% 1$2%%
'&.'1322*8%+0'%@$>%"$,*%F%.*231*8%"$%+"'%#'.(3A0%/'&'%$2%#&'#'.3$0#*%1$2%'".'8%'"E%
,*.*% /'&'% '23@3'&% $2% @-.3#*:% S13,3*0'28% "$% ,&$$% =+$% $2% ,'/'&'>-08% ,*.(30'1*% ,*0%%
,&$*230'8%$"%$<$,t@*%/'&'%"'0'&%I$&31'":%4'%(323"%1$%K,#)',*,-.40'0%"$%+t23>'%,*.*%
&$.$13*%#&'13,3*0'2%/'&'%2'"%.*&1$1+&'"%1$%"$&/3$0#$"8%$"/$,3'2.$0#$%1$%#'22'%$=+3"%
*%@$&&+?*"*:%Z$,*.3$01'0%30?$&3&%2'%(323"%1$%2'%(*&+?'%'0#$"%1$%#&'"2'1'&%'2%'<$,#'1*%
'2%I*"/3#'2%/'&'%&$,3(3&%$2%"+$&*%'0t*w13,*:%L'.(3A0%2$%'#&3(+F$0%/&*/3$1'1$"%/'&'%
#&'#'&%/&*(2$.'"%1$%@3"3-08%30,2+31'%2'%,$?+$&':%7*0%J)+2*4()-./0%-,4)0*)"%"$%/&$/'&'%
+0%,'21*%/'&'%#&'#'&%2'%'0$.3'n%^4%)/2%&.-2.:,2/0.2*.42*&.+2.*0.'(,'(0.5.*,21&.-2.
'&')#0.40%0.(0'2%.2*.'0*+&_:%P'&'%$2%'".'8%$2%'03.'2%"$%"',&3s,'%/'&'%$[#&'$&%"+%"'0?&$8%
=+$%"$%($($%,'23$0#$:%^?).2*. 7%070/)2#7&.2-. 40%0.,#.(&/;%2@.-2.,L*)H0.,#0. '(,'(0.
(2/;%0=.-2.+21M2**0@.-2.',2*10@.5.-2.%2'&12.*0.-0#1%2.40%0.;2;2%*09.N#.2*.'0-&.+2.,#0.
/,A2%@. -2. 7&/0. *0. -0#1%2. +2*. '(,'(&. /0'(&_:% 5$% O*&,0P0. -2#)',*,-8%13,$0%=+$%$"%%
+t23>'1*% /'&'% /&$/'&'&% +0% ,'21*% ,*0% "+% ,'($>'% F% '"E% <*&#'2$,$&% $2% "3"#$.'%%
30.+0*2-?3,*:%L'.(3A0%"$%I',$%+0%,'21*%1$%I+$"*"%/'&'%#&'#'&%2'%'0$.3'8%$2%,+'2%"$%
&$,*.3$01'%#*.'&%$0%'F+0'":%4'%"'0?&$%1$2%.*0*%'+22'1*&%#'.(3A0%"$%$./2$'%,*.*%
&$.$13*% /'&'%2'%'0$.3':%P*&%"+%2'1*8% "$% &+.*&'% =+$%2*"%*)*"% 1$% C&#7%0.0##2'72#-%
/+$1$0%"$&%#&'"/2'0#'1*"%$0%I+.'0*"%/'&'%&$,+/$&'&%2'%@3"3-0:%
%
!0% 2'% ,'#$?*&E'% 1$% +"*% .B?3,*G&$23?3*"*8% "$% .$0,3*0'% =+$% 2'% ,*2'% 1$%%
?5*<)*01,-.Q&%)+0#,-%"$%$./2$'%/'&'%'#&'$&%2'%(+$0'%"+$&#$:%!0%,+'0#*%'%K9.40'08%"$%
13,$%=+$% 2'% &'F'1+&'%1$% "+% /$0$% "$% +t23>'%$0% &3#+'2$"% 1$% I$,I3,$&E'% /'&'%'#&'$&%*%%
$0'.*&'&%'%.+)$&$":%S%/$"'&%1$%2'"%&$?+2',3*0$"%',#+'2$"8%"$%"$W'2'%=+$%$"#$%c2t.*%
'c0%"$%,*.$&,3'%,2'01$"t0'.$0#$8%'+0=+$%$0%.$0*&%.$131':%
%
2/0-'
!0% 4'% 5*&'1'8% 1$% ',+$&1*%,*0%2'"% $0#&$@3"#'"8% '2?+0'"% '@$"% I'0% "31*%%
#&'13,3*0'2.$0#$%,'/#+&'1'"%F%.'0#$031'"%,*.*%.'",*#'"8%'+0=+$%$0%2'%',#+'231'1%
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
11
$"#'%/&B,t,'%$"%.+,I*%.$0*"%,*.c0:%!"#'%,*"#+.(&$%"$%1$(E'%/&30,3/'2.$0#$%'%2'%
($22$>'% 1$% $"#'"% '@$"8% "+% '#&',t@*% ,'0#*% F% "+% ,'/',31'1% /'&'% 30#$&',#+'&% ,*0% 2'"%%
/$&"*0'"8%I',3A01*2'"%'/&$,3'1'"%,*.*%,*./'WE'%$0%$2%I*?'&%6J$&&$&GHB0,I$>%$#%'2:8%
TUVD9:%
%
!0#&$% 2'"% $"/$,3$"% .B"% ,*.+0$"% $"#'('0% F(%0,4)-. 24)-'&4,-%F% ?)'0*)-..
Q0<2&*08%,*0*,31*"%/*&%"+%,'0#*%.$2*13*"*%F%,*2*&$"%22'.'t@*":%4'"%'@$"%1$%.'F*&%
#'.'W*8% ,*.*% O%0. 0%0%0,#0%F% O/0H&#0. &'(%&'24(0*08% $&'0% /*/+2'&$"% /*&% "+%%
,'/',31'1% 1$% $0#$013.3$0#*8% 3.3#',3-0% 1$% "*031*"% F% "+% ,*./*&#'.3$0#*% "*,3'28%%
,*0@3&tA01*2'"%$0%$0#&$#$031'"%F%@3"#*"'"%.'",*#'":%R&%4,-.'&#-4)')**07,-%F%S%&7&12T
%)-.A,1,*0%)-%$&'0%*#&'"%$"/$,3$"%,*.c0.$0#$%,'/#+&'1'"%/*&%"+%#'.'W*%/$=+$W*%F%
<B,32%.'0$)*8% .3$0#&'"% =+$% U%70*)-. '&*,/;)0#0%"$%#$0E'%$0%*,'"3*0$"%1$(31*%'%"+"%
@*,'23>',3*0$"% /'&t,+2'&$"8% =+$% 30,2+"*% "$&@E'0% ,*.*% +0'% $"/$,3$% 1$% ^'2'&.'_%%
0'#+&'2% $0% 2*"% I*?'&$"% &+&'2$":% P*&% c2t.*8% J2#+%&'51#0. 0,7,/#0*)-%#'.(3A0% "$%%
.'0#$0E'% ,*.*% .'",*#'8% '+0=+$% /&30,3/'2.$0#$% $0% B&$'"% &+&'2$"8% 1$(31*% '% "+%%
'1'/#'(3231'1% F% 2'% #&'13,3-0% 1$% #$0$&% '@$"% ',+Bt,'"% $0% $0#*&0*"% 1*.A"t,*":% 4*"%%
$0#&$@3"#'1*"%3013,'&*0%=+$8%I*F%/*&%I*F8%2'"%/$&"*0'"%$0t$01$0%,'1'%@$>%.B"%2'%
3./*&#'0,3'% =+$% 2'"% '@$"% @3@'0% $0% "+% IB(3#'#% 0'#+&'28% F'% =+$% ,+./2$0% &*2$"%%
3./*&#'0#$"%$0%2'%13"/$&"3-0%1$%"$.322'"8%$2%,*0#&*2%1$%30"$,#*"%F%$2%$=+323(&3*%1$%2*"%
$,*"3"#$.'"8%F%'%=+$%$[3"#$0%.'F*&$"%$"<+$&>*"%/*&%$@3#'&%$2%#&Bs,*%F%2'%,'/#+&'%32$?'2%
1$%$"/$,3$"%"32@$"#&$":%
%
P*&%*#&'%/'&#$8%'2?+0'"%$"/$,3$"%1$%'@$"%"32@$"#&$"%,*.*%U9.'&*,/;)0#08%O9.
&'(%&'24(0*08% J9. 0,7,/#0*)-8% C247&L*0. <2%%20,E)8% K&*)#,-. '%)-707,-8% V2#0)+0..
0,%)',*070%F%K&*,/;)#0.70*40'&L8%I'0%"31*%$./2$'1'"%#&'13,3*0'2.$0#$%,*.*%<+$0#$%
1$% '23.$0#*:% !"#'% /&B,t,'% "+&?$% I3"#-&3,'.$0#$% 1$(31*% '% 2'"% 0$,$"31'1$"% 1$%%
"+("3"#$0,3'% F% 2'% ',,$"3(3231'1% 1$% $"#'"% $"/$,3$"% $0% 2'"% >*0'"% &+&'2$"8% 1*01$% 2'"%%
/*(2',3*0$"%I+.'0'"%I'0%&$,+&&31*%'%2'%,'>'%/'&'%,*./2$.$0#'&%"+%13$#'%6;3,I$2%$#%
'2:8%TUTU9:%4'%,'&0$%1$%$"#'"%'@$"8%@'2*&'1'%/*&%"+%"'(*&%F%'/*&#$%0+#&3,3*0'28%"$?c0%
2*"% $0#&$@3"#'1*"8% I'% "31*% ,*0"+.31'% /*&% '2?+0'"% ?$0$&',3*0$"% 1$% <*&.'"% .+F%
%@'&3'1'"8%F'%"$'%<&3#'8%'"'1'%*%$0%"'0,*,I*:%
%
!0%,+'0#*%'%2*"%+"*"%$0%/&B,t,'"%.$13,30'2$"%2*"%$0#&$@3"#'1*"%.$0,3*0'&*0%
1*"%$"/$,3$"%$0%/'&t,+2'&:%K&%0154-.07%07,-8%$./2$'1'%$0%13<$&$0#$"%/&$/'&',3*0$"%
/'&'%$2%#&'#'.3$0#*%1$2%,B0,$&:%!0%$#'/'"%303,3'2$"%1$%2'%$0<$&.$1'18%&$,*.3$01'0%
,*0"+.3&%$2%,'21*%*%$2%,*0"*.A%1$%?'2230'>*8%$2%,+'2%"$%23./3'%F%/&$/'&'%1$%<*&.'%
"3.32'&%'%+0'%?'2230'K%*#&'%<*&.'%$"%$0%,B/"+2'"%=+$%"$%*(t$0$0%2+$?*%1$%"$,'&%F%
.*2$&%$2%'@$:%L'.(3A0%"$%,&$$%=+$%"+%"'0?&$%,'23$0#$%'F+1'%'%#&'#'&%$2%'I*?*%F%$2%
'".'8%F%=+$%$"%$s,'>%,*0#&'%2'%'0$.3':%
%
4'% "$?+01'% $"/$,3$8% K&*,/;0. *)<)08% $"% +t23>'1'% /'&'n% V:% J*&#'2$,$&% '% 2*"%%
$0<$&.*"K%^,L*)H0#+&.,#0.&**0.0.4%2-)I#.-2.4%240%0.,#.'0*+&.:,2.05,+0.0.:,)70%.*0.
+2;)*)+0+. 0. #)W&-. 5. 0+,*7&-. /,5. 2#>2%/&-_8% #'.(3A08% ,*0% $2% .3".*% /&*/-"3#*% "$%%
&$'23>'%2'%'/23,',3-0%13&$,#'%1$2%'03.'2%$2%,+'2%^-2.%0A0.x"$%'(&$%$2%'(1*.$0y.<)<&.5.-2.
'&*&'0.x,*0%2'%,'@31'1%'(3$&#'y%-&;%2.*0.'0;2H0.&.*0.#,'0.+2*.2#>2%/&@.',0#+&.2-7B.
2E7%2/0+0/2#72.+G;)*_8%,*0% 2'%,&$$0,3'% =+$% '"E% "$% ^#&'0"s$&$_%<+$&>'%'2% /',3$0#$:%T:%
L&'#'&% $2% '".'K% ^-2.,L*)H0.,#.40*&/&./0'(&.40%0.4%240%0%.,#.'0*+&_%*%^-2.7&/0.*0.
-0#1%2.'0*)2#72_:% ]: % !2 3.30 '&% $2 % 1*2* &% 1$% ,'($>'K % 0+$@'.$0#$% "$% $./2$'% "'0?&$8 % ^-2.
'&*&'0.*0.-0#1%2.>%2-'0.x,'23$0#$y.-&;%2.*0.'0;2H0.+2*.2#>2%/&_%*%^-2.0;%2.<)<&@.-2.*2.
2'(0. <)#&. ;*0#'&. 5. -2. '&*&'0. 0;)2%7&. -&;%2. *0. '0;2H0. +2. *0. 42%-&#0_8% 2*% ,+'2% "$%%
,*0"31$&'%ct2%/'&'%,'2.'&%1*2*&$"%30#$0"*"%1$%,'($>':%i:%S+.$0#'&%2'"%1$<$0"'"%1$2%
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
12
,+$&/*K%^-2.4%240%0.2#.,#.'0*+&.*)12%&@.-)/)*0%.0*.'0*+&.+2.4040@.'&#.,#.4)'(I#.+2.
40*&/&_:%
%
!0%2'%,'#$?*&E'%1$%+"*%.B?3,*G&$23?3*"*%2*"%$0#&$@3"#'1*"%I3,3$&*0%&$<$&$0,3'%
'%2'%$"/$,3$%K9.70*40'&L8%=+$%'"*,3'0%,*0%/&$"'?3*"%1$%.+$&#$:%H$%,&$$%=+$%,+'01*%
$"#'%'@$%,'0#'8%'0+0,3'%=+$%'2?+3$0%I'%<'22$,31*%*%$"#B%/&-[3.*%'%.*&3&:%P*&%c2t.*8%
$0%2'%,'#$?*&E'%1$%,*.$&,3*8%"$%.$0,3*0-%'%O9.&'(%&'24(0*08%$"/$,3$%=+$%$"%*()$#*%
1$%,*.$&,3*%,2'01$"t0*%/'&'%$2%#&Bs,*%F%@$0#'%,*.*%.'",*#':%!"#'%$"/$,3$%I'%"31*%
&$/*&#'1'% ,*.*% 2'% .B"% #&'s,'1'% $0% $2% @$,30*% 1$/'&#'.$0#*% 1$2% L*23.'% 64*>'0*G%
H+B&$>% $#% '2:8% TUTi9% F% $0#&$% 2'"% .B"% #&'s,'1'"% '% 03@$2% 0',3*0'2% 6Z$"#&$/*GZ*1'"% F%%
P+2?'&E0GZ$"#&$/*8%TUTV9:%4'%/&B,t,'%1$%.'0#$0$&%'@$"%"32@$"#&$"%,*.*%.'",*#'"%"$%
$0,+$0#&'%$"#&$,I'.$0#$%@30,+2'1'%,*0%"+%,'/#+&'%F%,*.$&,3'23>',3-0%$0%.$&,'1*"%
32$?'2$"% 6;*&'2$"G5'@31% F% ;'0,$&'GZ*1&E?+$>8% TUTV9:% !"#$% <$0-.$0*% 3./23,'% +0'%%
$2$@'1'%.*&#'231'1%1$%2*"%3013@31+*"%"*.$t1*"%'2%#&Bs,*%6$0#&$%$2%eU%q%F%$2%aU%q98%
'"*,3'1'%'%2'"%1$s,3$0#$"%,*013,3*0$"%1$%.'03/+2',3-0%F%#&'0"/*&#$%6p&t>G7'21$&-0%
F%S,$&*GP2'>'"8%TUTT9:%
%
2HM+E9-'7'!0FN*0-''
4*"% $0#&$@3"#'1*"% "$W'2'&*0% =+$% $2% ,*0"+.*% 1$% &$/t2$"% ,*0% s0$"%%
'23.$0t,3*"%$&'%+0'%/&B,t,'%,*.c08%/*&%#'0#*8%I3"#-&3,'.$0#$%$"%2'%<*&.'%1$%+"*%
.B"%$[#$0131'%$0%$2%.+03,3/3*%/'&'%$"#$%?&+/*%#'[*0-.3,*%6L'(2'%V98%'1$.B"8%,*0%
/&$/'&',3*0$"% ,+230'&3'"% .+F% @'&3'1'"n% 2'% ,'&0$% "$% '23W'('% F% "$% ,*0"+.E'% ,*,31'8%%
?+3"'1'8%<&3#'%*%'"'1':%S+0=+$%$0%2'%',#+'231'1%2'%,'/#+&'%1$%$)$./2'&$"%"32@$"#&$"%
$"#B% &$?+2'1'% 64$F% TVVV% 1$% TUTV8% S&u,+2*% ]Ta98% 2*"% $0#&$@3"#'1*"% 3013,'&*0% =+$%%
'2?+0'"%/$&"*0'"%'c0%&$,+&&$0%'%$22*"%1$%.'0$&'%,2'01$"t0'8%$./2$B01*2*"%,*.*%
<+$0#$%1$%'23.$0#*:%!"#*%"+?3$&$%+0'%/$&"3"#$0#$%1$/$01$0,3'%/*&%$"#'"%$"/$,3$"%$0%
2'%,*.+031'18%/2'0#$'01*%'1$.B"%+0%1$"'w*%"3?03s,'t@*%/'&'%2'%,*0"$&@',3-0%1$%
2'"%/*(2',3*0$"%"32@$"#&$":%
%
4'% "3?+3$0#$% ,'#$?*&E'% 1$% +"*% .$0,3*0'1'% ,*0% .'F*&% <&$,+$0,3'% <+$%%
.'",*#'"8%"3$01*%2'"%#*&#+?'"%6F%0'(2/5-. '0**)%&-7%)-8%K(2*&#&)+)-. '0%;&#0%),-9%F%2'%
3?+'0'%681,0#0.)1,0#09%2'"%$"/$,3$"%/&$<$&31'"%/'&'%$"#$%/&*/-"3#*:%S,#+'2.$0#$8%$"%
+0'%/&B,t,'%/*,*%,*.c0:%4'"%$"/$,3$"%K0)/0#.'%&'&+)*,-%$%89.)1,0#0%<+$&*0%,3#'1'"%
/'&'%+"*"%.$13,30'2$":%5$%2'%/&3.$&'8%"$%$./2$'%2'%?&'"'%/'&'%#&'#'&%$2%'".'K%'"3G
.3".*%,*.$0#'0n%^40%0.7%070%.*0-.0*/&%%0#0-.xI$.*&&*31$"y@.-2.,-0.,#.%2/2+)&.7%0T
+)')&#0*. '&#. ,#0. ;0;)**0. <)<0. &. %2')G#. -0'%)X'0+09. ?2. 0;%2. 2*. 2-7I/01&. xB&$'%
'(1*.30'2y%+2*.0#)/0*@.-2.04*)'0.<)#01%2.x$0%2'%,'@31'1y.5.*0.42%-&#0.-2.-)2#70.x"*(&$%
$2%,+$&/*y% 40%0. 0;-&%;2%. 2*. '0*&%. +2. *0-. <Y-'2%0-_8% 2*% ,+'28% "$?c0% "$% ,&$$8% 'F+1'% '%%
'23@3'&%2'%30v'.',3-0:%5$%2'%3?+'0'%"$%$[#&'$%2'%?&'"'8%2'%,+'2%"$%'/23,'%,*.*%+0?r$0#*%
/'&'%'23@3'&%1*2*&$"%'&t,+2'&$"8%&$+.Bt,*"%F%.+",+2'&$":%
%
P*&% *#&*% 2'1*8% '% /$"'&% 1$% 2'% &$?2'.$0#',3-0% F% &$"#&3,,3*0$"% 2$?'2$"%%
'0#$13,I'"8%#*1'@E'8%'+0=+$%1$%.'0$&'%$"/*&B13,'8%"$%1'%2'%,*.$&,3'23>',3-0%32$?'2%
1$%$)$./2'&$"%"32@$"#&$"%1$%K%&'&+5*,-.0',7,-%F%K9.'%&'&+)*,-%/'&'%$2%+"*%1$%"+%/3$2%
$0%2'%301+"#&3'%.'0+<',#+&$&'%F%1$%.'&&*=+30$&E'%F%1$%K9.'0%;&#0%),-%/'&'%'('"#$,$&%
.$&,'1*"%1$%.'",*#'"%$[-t,'":%
%
4'% ,'#$?*&E'% 1$% +"*% .B?3,*G&$23?3*"*% "$% &$v$)'% $0% 2'% $"/$,3$% 1$% '0s(3*%%
Z()#2**0./0%)#0=."$%.$0,3*0'n%^2*.-04&.-2.,-0.2#.4%B'L'0-.+2.;%,A2%Y09.?2.'&*&'0.<)<&.
2#.,#0.<0-)A0.+2.;0%%&.A,#7&.'&#.*0.>&7&.+2.*0.42%-&#0.0.:,)2#.-2.*2.:,)2%2.(0'2%.+0W&@.
0'&/40W0+&. +2. ,#. %2H&9. O. /2+)+0. :,2. 2*. -04&. -2. -2'0@. -2. '%22. :,2. *0. 42%-&#0.
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
13
70/;)G#. -2. <0.-2'0#+&_:% !0% *,'"3*0$"8% ^-2.+2A0.')21&.0*.0#)/0*_8% "$% ,*0"31$&'% =+$%
$"#'%,*013,3-0%"$%#&'0".3#$%'%2'%/$&"*0'%'<$,#'1':%S1$.B"8%$[3"#$%2'%,&$$0,3'%/*/+2'&%
6'?r$&*9%1$% =+$% $2% "'/*% /+$1$% "$&% $0#$&&'1*%/'&'% '#&'$&%2'% 22+@3'n% ^2#. G4&'0-. +2..
-2:,Y0@.-&*Y0#.2#72%%0%.,#.-04&.4070-.0%%);0.40%0.:,2.**&<)2%0_:%
%
;JF9,C)H.E)',0*)CE/)':0'*)'I)DH)''
5$%',+$&1*%'2%z013,$%1$%@'2*&%1$%+"*%6O`98%0+$@$%$"/$,3$"%/&$"$0#'&*0%2*"%
.'F*&$"% @'2*&$"% 1$% +#3231'1% 6O`% o% V% '% U8DK% L'(2'% V98% ,*&&$"/*013$0#$"% 'n% $9..
/01+0*2#028% $-2,+&4*075-7&/0. /01+0*2#)07,/8% J9. #&<2/')#'7,-8% $9. 5,/08% K9..
'%&'&+)*,-8%O9.&'(%&'24(0*08%U9.'&*,/;)0#08%65+%&'(&2%,-.)-7(/),-%F%$9./01+0*2#02:%
b%2'"%$"/$,3$"%,*0%2*"%.$0*&$"%@'2*&$"%1$%+"*%6O`%o%U8UC%'%U8UYK%L'(2'%V9%<+$&*0n%Z9.
/0%)#08.O-750#0E. /01+0*2#028.S%5'&#. %,;%)'0,+08.C9. <2%%20,E)8% ?9. >*0<2&*08.R9..
'&#-4)')**07,-8.F9. 24)-'&4,-8.K0:,270)0. [%0,--))8.Z()#&'*2//5-. /2*0#&-72%#0%F%%
K54(&'(0%0E./01+0*2#02:%P*&%?&+/*"%#'[*0-.3,*"%2*"%/$,$"%/&$"$0#'&*0%$2%.'F*&%
@'2*&%1$%+"*%6O`% o%a8TK%J3?+&'%T9%1$(31*%'%"+%&$2$@'0,3'%/'&'%2'%'23.$0#',3-0%F%$2%
,*.$&,3*%1$%2*"%1*&'1$0"$":%4$%"3?+3$&*0%$0%"+%*&1$0%2*"%.'.E<$&*"%6O`%o%i8C98%'@$"%
6O`%o%i8T98%&$/#32$"%6O`%o%T8C9%F%'0<3(3*"%6O`%o%U8V9:%
%
H$% *("$&@'% ,*.*% $2% E013,$% /$&.3#$% /&3*&3>'&% F% ,2'"3<3,'&% 2'% 3./*&#'0,3'%%
&$2'#3@'%1$%,'1'%$"/$,3$%F%?&+/*"%#'[*0-.3,*"%1$%',+$&1*%'%2'%@'&3$1'1%F%<&$,+$0,3'%
1$%+"*%=+$%/&$"$0#'&*0% ,'1'%+0*%1$%$"#*"% 6L'(2'%V9:% 4'"% $"/$,3$"%,*0% .'F*&% O`%%
$"#B0%'"*,3'1'"%'%0$,$"31'1$"%(B"3,'"%,*.*%'23.$0#*%F%,*.$&,3*8%.3$0#&'"%=+$%2*"%
+"*"%,+2#+&'2$"%*%$"/$,3'23>'1*"%6.'",*#'"8%.B?3,*G&$23?3*"*9%"*0%.$0*"%<&$,+$0#$"%
F%'<$,#'0%'%+0%.$0*&%0c.$&*%1$%$"/$,3$":%
%
4'"%$"/$,3$"%,*0%2*"%O`%.B"%'2#*"8%,*.*%$9./01+0*2#028%$9./01+0*2#)07,/%
F% $9. 5,/08% $"#B0% <+$&#$.$0#$% '"*,3'1'"% '% 2*"% +"*"% 1$% '23.$0#*% F% ,*.$&,3*8%%
30"30+'01*% =+$% 2'% (3*13@$&"31'1% 0*% "*2*% ,+./2$% <+0,3*0$"% 1$% "+("3"#$0,3'% $0% 2'"%%
,*.+031'1$"% &+&'2$"8% 3./',#'01*% 13&$,#'.$0#$% "*(&$% 2'% "$?+&31'1% F% "*($&'0E'%%
'23.$0#'&3'8% "30*% =+$% #'.(3A0% ?$0$&'% 30?&$"*"% /'&'% 2*"% I*?'&$"8% $"/$,3'2.$0#$%%
&$2$@'0#$%$0%&$?3*0$"%,*0%*/,3*0$"%$,*0-.3,'"%23.3#'1'"%6h3.A0$>GH$?+&'%F%4'""*8%
TUTU9:%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
'
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
14
Figura 2. Comparación entre la riqueza de especies y su importancia relativa (UV) registrada para cada grupo taxonómico en La Dorada
(Caldas, Colombia).
Fuente: elaboración propia.
%
%
P*&% *#&*% 2'1*8% "$% '/&$,3'% =+$% 2*"% @'2*&$"% .*1$&'1*"% 1$% UV%,*&&$"/*01$0% '%%
$"/$,3$"%,*0%+"*"%.B"%13@$&"*":%P*&%$)$./2*8%K9.40'0%#3$0$%'/23,',3*0$"%=+$%'('&,'0%
'23.$0#*8%,*.$&,3*8%.$13,30'%F%+"*"%.B?3,*G&$23?3*"*"8%"+?3&3$01*%+0'%/*23@'2$0,3'%=+$%
/*1&E'% "$&% &$2$@'0#$% #'0#*% 1$"1$% $2% /+0#*% 1$% @3"#'% ,+2#+&'2% ,*.*% <+0,3*0'2% $0% 2'"%%
,*.+031'1$":%!0%,*0#&'"#$8%2'"%$"/$,3$"%,*0%UV%(')*"8%,*.*%Z9./0%)#0%*%O9./01+0*2#028%
$"#B0%&$2',3*0'1'"%,*0%+"*"%$"/$,E<3,*"8%,*.*%$2%.B?3,*G&$23?3*"*%*%+"*"%/*,*%<&$,+$0G
#$"%6*#&*"9:%
%
!0*).E9H0-'-9.E90.9HGJE.)-'7':0'D-9':0'*)'I)DH)''
H$%'0'23>-%$2%,*./*&#'.3$0#*%1$%2*"%+"*"%1$%2'%<'+0'%&$"/$,#*%'%2'"%@'&3'(2$"%
"*,3*$,*0-.3,'":%H-2*%"$%$0,*0#&-%&$2',3-0%"3?03<3,'#3@'%,*0%2'%',#3@31'1%$,*0-.3,'%1$%
2*"%$0#&$@3"#'1*"%67I32n%DU8YUTK%/n%Y8UeiY!GUCK%J3?+&'%]9:%7*0"#'#'01*%,-.*%2*"%+"*"%
$#0*>**2-?3,*"%/&$1*.30'0#$"%"*0%.*1$2'1*"%/*&%2'"%130B.3,'"%"*,3*$,*0-.3,'":%
%
!2%'0B23"3"%.+$"#&'%+0'%<+$&#$%'"*,3',3-0%$0#&$%2*"%+"*"%1$%<'+0'%,*0%'23.$0#*%
F%,*.$&,3*%,*0%2'"%0+$@$%,'#$?*&E'"%1$%*,+/',3-0K%0*%*("#'0#$8%2'%*,+/',3-0%.323,3'%6C9%
/'&$,$% $"#'&% .B"% "$/'&'1'% 1$2% &$"#*8% "$?+&'.$0#$% /*&% 2'% .$0*&% <&$,+$0,3'% 1$%%
.$0,3*0$"% 1$% +"*% &$?3"#&'1':% S+0=+$% '23.$0#*% F% ,*.$&,3*% $"#B0% './23'.$0#$%%
13"#&3(+31*"%F%0*%"$%'"*,3'0%/'&#3,+2'&.$0#$%'%+0'%*,+/',3-0%$"/$,E<3,'8%/*1&E'%I'($&%
.'F*&% '<3031'1% ,*0%$[/2*#',3-0%/&3.'&3'% F% $[#&',#3@'% 6]9%F% @$0#'"%F% "$&@3,3*"% 6Y98% 2'"%%
,+'2$"%'?&$.3'0%'%+0%?&'0%0c.$&*%1$%2*"%$0#&$@3"#'1*"%=+$%&$"31$0%$0%>*0'"%&+&'2$"%F%
"$%1$13,'0%'%',#3@31'1$"%/&3.'&3'"%,*.*%/$",'8%?'0'1$&E'%F%'?&3,+2#+&':%!"#'%&$'231'1%
$@31$0,3'%,-.*%2'%(3*13@$&"31'1%2*,'2%',#c'%,*.*%+0%/32'&%$"$0,3'2%$0%2'%$,*0*.E'%F%
,*"#+.(&$"%1$%$"#'"%,*.+031'1$":%
%
4'"% ,'#$?*&E'"% 1$% +"*% .$13,30'% F% .'",*#'% $"#B0% &$2'#3@'.$0#$% "$/'&'1'"%%
1$0*#'01*%+0'%+#323>',3-0%.*1$&'1'%1$%2*"%.3".*":%X*%*("#'0#$8%2*"%+"*"%.$13,30'2$"%
.'03<3$"#'0% +0% ,*0*,3.3$0#*% '0,$"#&'2% "*(&$% /&*/3$1'1$"% #$&'/A+#3,'"% 1$% 2'% <'+0'8%
,*.*%$2%$./2$*%1$2%,*2B?$0*%1$&3@'1*%1$%$",'.'"%1$%/$,$"%*%$2%+"*%1$%?&'"'%1$%&$/#32$"%
F%.'.E<$&*"%/'&'%#&'#'&%1*2$0,3'"%&$"/3&'#*&3'"%*%&$+.B#3,'":%!"#$%'"/$,#*%3013,'%+0'%
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
15
,*0$[3-0% ,+2#+&'2% F% <+0,3*0'2% ,*0% 2*"% &$,+&"*"% 0'#+&'2$"% /'&'% '#$01$&% /&*(2$.'"% 1$%%
"'2+18%$"/$,3'2.$0#$%$0%>*0'"%&+&'2$"%,*08%=+3>B8%',,$"*%23.3#'1*%'%"$&@3,3*"%.A13,*":%
%
Figura 3. Análisis de correspondencias entre los tipos de uso de la fauna silvestre (puntos azules)
y las categorías de ocupación de los entrevistados (puntos negros), basado en las menciones
registradas durante las entrevistas realizadas en La Dorada (Caldas, Colombia).
Fuente: elaboración propia.
%
%
4*"% +"*"% .B?3,*G&$23?3*"*% F% *#&*"8% '2% $"#'&% ,2'&'.$0#$% '/'&#'1'"% 1$2% &$"#*8%%
/*1&E'0%&$/&$"$0#'&%+0%+"*%/*,*%<&$,+$0#$%F%$"/$,E<3,*8%=+$%"$%1$",*0$,#'%1$%2'"%',#3G
@31'1$"% 1$"'&&*22'1'"% $0% 2'"% *,+/',3*0$"% &$?3"#&'1'":% P$"$% '% $"*8% 2*"% +"*"% .B?3,*G%
&$23?3*"*"%$0,*0#&'1*"8%32+"#&'0%2'%/$&"3"#$0,3'%1$%/&B,#3,'"%"3.(-23,'"%F%$"/3&3#+'2$"%$0%
2'%30#$&',,3-0%,*0%2'%<'+0':%!"#$%#3/*%1$%+"*8%=+$%30,2+F$%&3#+'2$"%,*0%$"/$,3$"%,*.*%%
$9./01+0*2#02%F%Z9./0%)#08%"+(&'F'%+0%@E0,+2*%,+2#+&'2%,*0%2'%<'+0'%=+$%#&'",3$01$%2*%
.'#$&3'2%F%&$<+$&>'%31$0#31'1$"%,*2$,#3@'"%F%,&$$0,3'"%#&'13,3*0'2$"%6{@32'GXB)$&'%$#%'2:8%
TUTT9:%
%
4'%'2#'%1$/$01$0,3'%1$%2'%<'+0'%/'&'%'23.$0#*%F%,*.$&,3*%$0%4'%5*&'1'%/*0$%
$0%$@31$0,3'%2'%@+20$&'(3231'1%1$%$"#'"%,*.+031'1$"%<&$0#$%'%2'%/A&131'%1$%(3*13@$&"3G
1'1%*%'%$@$0#+'2$"%&$"#&3,,3*0$"%2$?'2$"%"*(&$%$2%+"*%1$%$"/$,3$"%"32@$"#&$"%6fA2'0?$&%F%
P32230?8%TUVY9:%S2%.3".*%#3$./*8%$"#'%&$2',3-0%$@31$0,3'%/&$"3*0$"%'13,3*0'2$"%"*(&$%2'%
<'+0'% 2*,'28% F'% =+$% $2% '/&*@$,I'.3$0#*% 30#$0"3@*8% "+.'1*% '% /&*,$"*"% ,*.*% 2'%%
<&'?.$0#',3-0%1$2%IB(3#'#%F%$2%,'.(3*%,23.B#3,*8%/*1&E'%30,&$.$0#'&%2'%@+20$&'(3231'1%
1$%2'"%/*(2',3*0$"%"32@$"#&$"8%/'&#3,+2'&.$0#$%1$%'=+$22'"%,2'"3<3,'1'"%,*.*%$"/$,3$"%
"32@$"#&$"% '.$0'>'1'"% 6L'(2'% V9:% !0% $"#$% ,*0#$[#*8% &$"+2#'% <+01'.$0#'2% /&*.*@$&%%
$"#&'#$?3'"%1$%,*0"$&@',3-0%=+$%'&#3,+2$0%2'%$"#'(3231'1%$,*2-?3,'%1$%2'%<'+0'%,*0%2'"%
0$,$"31'1$"% ,+2#+&'2$"% F% $,*0-.3,'"% 1$% 2'"% ,*.+031'1$"% 2*,'2$":% 53,I'"% $"#&'#$?3'"%%
1$($0% 30,*&/*&'&% /&*,$"*"% 1$% $1+,',3-0% F% "$0"3(323>',3-0% '.(3$0#'2% *&3$0#'1*"% '%%
<*&#'2$,$&% 2'% ,*./&$0"3-0% "*,3'2% "*(&$% $2% '/&*@$,I'.3$0#*% F% 2'% 3./*&#'0,3'% 1$%
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
16
/&$"$&@'&%2'"%$"/$,3$"%$0%"+"%IB(3#'#"%0'#+&'2$":%S"3.3".*8%$"%0$,$"'&3*%<*.$0#'&%+0%
,*./&*.3"*% 30"#3#+,3*0'2% "-231*% .$13'0#$% $2% 13"$W*% $% 3./2$.$0#',3-0% 1$% /*2E#3,'"%%
/c(23,'"%=+$%/&*.+$@'0%/&*F$,#*"%1$%,*0"$&@',3-0%F%2'%/'&#3,3/',3-0%,*.+03#'&3'%$0%
2'% ?$"#3-0% 1$% 2'% (3*13@$&"31'1:% P'&'2$2'.$0#$8% 2'% /&$"$&@',3-0% 1$2% ,*0*,3.3$0#*%%
$#0*>**2-?3,*8%$"/$,3'2.$0#$%$0%&$2',3-0%,*0%2*"%+"*"%.$13,30'2$"%1$%2'%<'+0'8%/+$1$%
,*0"#3#+3&%+0'%*/*&#+031'1%/'&'%3./+2"'&%0+$@'"%2E0$'"%1$%30@$"#3?',3-0%=+$%30#$?&$0%
"'($&$"%2*,'2$"%F%,3$0,3'8%"3$./&$%(')*%.'&,*"%A#3,*"%F%1$%"*"#$03(3231'1%=+$%?'&'0#3,$0%
2'%,*0"$&@',3-0%1$%2'"%$"/$,3$"%$0%$"#'1*%"32@$"#&$:%
%%
(0,.0F.E9H0-'-9+,0'*)'I)DH)'-E*/0-C,0'
!2%DCq%1$%2*"%/'&#3,3/'0#$"%$[/&$"-%'?&'1*%'2%*("$&@'&%*%$0,*0#&'&"$%,*0%+0%
'03.'2%$0%"+%$0#*&0*%0'#+&'28%2*%=+$%"+?3$&$%+0'%,*0$[3-0%/*"3#3@'%,*0%2'%(3*13@$&"31'1%
2*,'2:%H30%$.('&?*8%+0%TTq%.'03<$"#-%.3$1*8%/&30,3/'2.$0#$%I',3'%2'%L'22'%$=+3"%6S&7(T
%&4-.0-42%9:%O0%DDq%,*0"31$&-%=+$%2'%<'+0'%"32@$"#&$%$"%c#32%$%30*<$0"3@'8%&$"'2#'01*%+0'%
@'2*&',3-0%<+0,3*0'2%F%($03?0'%I',3'%2*"%'03.'2$"%$0%?$0$&'2:%P*&%*#&*%2'1*8%$2%VTq%2'%
/$&,3(3-%,*.*%/$23?&*"'8%,3#'01*%0+$@'.$0#$%'%S9.0-42%:%!"#$%I'22'>?*%$@31$0,3'%=+$8%
'+0=+$% 2'% .'F*&E'% '/&$,3'% 2'% <'+0'8% ,3$&#'"% $"/$,3$"% 1$"/3$&#'0% $.*,3*0$"% <+$&#$"8%%
/&*('(2$.$0#$% '"*,3'1'"% ,*0% &3$"?*"% /$&,3(31*"% 6I',3'% '03.'2$"% /*#$0,3'2.$0#$%%
@$0$0*"*"%*%'?&$"3@*"9%*%$[/$&3$0,3'"%,+2#+&'2$"%F%/$&"*0'2$":%
%
!"% 3./*&#'0#$% "$W'2'&% =+$% $2% #$.*&% I',3'% $"/$,3$"% ,*.*% S9. 0-42%%#3$0$%%
<+01'.$0#*%$0%$2%I$,I*%1$%=+$%$"#'%"$&/3$0#$%"$%$0,+$0#&'%$0#&$%2'"%.B"%<&$,+$0#$G
.$0#$% 30@*2+,&'1'"% $0% ',,31$0#$"%*<E13,*"% $0% 7*2*.(3'%6|'2#$&*"% F% P'&$1$"8% TUVD9:%
!"#'%"3#+',3-0%"$%&$2',3*0'%,*0%"+%'./23'%13"#&3(+,3-0%?$*?&B<3,'%F%,*0%"+%,'/',31'1%1$%
#*2$&'&%'.(3$0#$"%#&'0"<*&.'1*"%*%30#$&@$031*"%/*&%',#3@31'1$"%I+.'0'"%64F0,I%$#%'2:8%
TUVi9:%!0%$"#$%,*0#$[#*8%&$"+2#'%<+01'.$0#'2%<*&#'2$,$&%2'%,*.+03,',3-0%1$%$"#&'#$?3'"%
*&3$0#'1'"%'%2'%/&$@$0,3-0%1$%',,31$0#$"%*<E13,*"8%$"/$,3'2.$0#$%$0%>*0'"%&+&'2$"8%#'2$"%
,*.*%$2%+"*%1$%(*#'"%1$%,'W'%'2#'8%$2%.'0$)*%'1$,+'1*%1$%&$"31+*"%F%2'%&$,*.$01',3-0%
1$%.'0#$0$&%13"#'0,3'%F%$@3#'&%2'%.'03/+2',3-0%1$%2*"%3013@31+*"%$0%,'"*%1$%$0,+$0#&*%
6Q+&#'1*G\-.$>% F% Z+3>G\-.$>8% TUVD9:% 5$% .'0$&'% ,*./2$.$0#'&3'8% $"#'"% ',,3*0$"%%
/+$1$0% ',*./'W'&"$% 1$% /&*,$"*"% 1$% 13@+2?',3-0% "*(&$% $2% /'/$2% $,*2-?3,*% 1$% $"#'"%%
"$&/3$0#$"8% /'&#3,+2'&.$0#$% ,*.*% &$?+2'1*&'"% 1$% /*(2',3*0$"% 1$% &*$1*&$"% F% *#&*"%%
/$=+$W*"%.'.E<$&*"%6Z*1&E?+$>GH'2'>'&%$#%'2:8%TUTT98%2*%,+'2%/*1&E'%,*0#&3(+3&%'%.'#3>'&%
/$&,$/,3*0$"%$[,2+"3@'.$0#$%0$?'#3@'"%I',3'%$"#'"%$"/$,3$":%
%
O0%'"/$,#*%1$"#','(2$%$"%2'%@'2*&',3-0%1$%2*"%($0$<3,3*"%=+$%2'%<'+0'%"32@$"#&$%
'/*&#'%#'0#*%'2%"$&%I+.'0*%,*.*%'2%'.(3$0#$K%DYq%1$%2*"%$0#&$@3"#'1*"%&$,*0*,3$&*0%
"+% 3./*&#'0,3'8% $[/&$"'01*% +0'% ,*0,3$0,3'% "3?03<3,'#3@'% "*(&$% "+% ,*0#&3(+,3-0% $0%%
13@$&"*"%B.(3#*":%!0%,+'0#*%'%2*"%($0$<3,3*"%13&3?31*"%I',3'%2'"%/$&"*0'"8%$2%TVq%1$%2*"%
/'&#3,3/'0#$"%&$"'2#-%$2%'#&',#3@*%=+$%?$0$&'0%2*"%'03.'2$"%/'&'%<*.$0#'&%',#3@31'1$"%
&$,&$'#3@'"%F%#+&E"#3,'":%O0%Vaq%@'2*&-%"+%($22$>'%0'#+&'28%"+?3&3$01*%+0'%'/&$,3',3-0%
$"#A#3,'%=+$%2*"%,*0$,#'%,*0%$2%13"<&+#$%@3"+'2%F%$.*,3*0'2%1$%2'%(3*13@$&"31'1:%P*&%*#&*%
2'1*8%+0%VDq%31$0#3<3,-%2'%<'+0'8%$"/$,3'2.$0#$%2*"%/$,$"8%,*.*%+0'%<+$0#$%3./*&#'0#$%
1$%'23.$0#*:% S"3.3".*8% $2% VTq% "+(&'F-% ,-.*%2*"% '03.'2$"% ,*0#&3(+F$0% '2% (3$0$"#'&%%
<E"3,*%F%.$0#'28%/*"3(2$.$0#$%'2+13$01*%'%2*"%$<$,#*"%/*"3#3@*"%=+$%#3$0$%$2%,*0#',#*%
,*0% 2'% 0'#+&'2$>'% $0% 2'% "'2+1% I+.'0'% 67'"#322*GQ+3#&-0% $#% '2:8% TUTU9:% S2?+0*"%%
$0#&$@3"#'1*"% .$0,3*0'&*0% "$0#3&"$% '2$?&$"% F% ,*0#$0#*"% '2% $0,*0#&'&"$% ,*0% 2*"%%
'03.'2$"%1$2%.*0#$8%$@31$0,3'01*%2'%,'/',31'1%1$%2'%<'+0'%/'&'%?$0$&'&%$.*,3*0$"%
/*"3#3@'":%
%
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
17
J&$0#$%'%2*"%($0$<3,3*"%'.(3$0#'2$"8%$2%iVq%1$"#',-%$2%/'/$2%<+01'.$0#'2%1$%
2'% <'+0'% $0% $2% .'0#$03.3$0#*% 1$2% ('2'0,$% 1$% 2'"% ,'1$0'"% #&-<3,'"8% $@31$0,3'01*% +0%%
&$,*0*,3.3$0#*%1$%"+%&*2%$0%2'%&$?+2',3-0%1$%$,*"3"#$.'":%S1$.B"8%+0%Vaq%.$0,3*0-%
2'%13"/$&"3-0%1$%"$.322'"8%$"$0,3'2%/'&'%2'%&$?$0$&',3-0%1$%2*"%(*"=+$"%F%*#&*"%IB(3#'#"8%
.3$0#&'"%=+$%+0%Veq%@'2*&-%$2%,*0#&*2%1$%30@$&#$(&'1*"%F%/2'?'"8%.*"#&'01*%+0%$0#$0G
13.3$0#*% 1$% 2'"% <+0,3*0$"% $,*2-?3,'"% $"$0,3'2$"% =+$% 1$"$./$W'0% .+,I'"% $"/$,3$":%
!"#$% '0B23"3"% 1$% 2*"% ($0$<3,3*"% "$W'2'% ,-.*% 2'"% /$&,$/,3*0$"% 1$% 2*"% $0#&$@3"#'1*"%%
'('&,'0% #'0#*% '"/$,#*"% +#323#'&3*"% ,*.*% "3.(-23,*"% F% $,*2-?3,*"8% '1@3&#3$01*% +0'%%
,*./&$0"3-0%30#$?&'2%1$%2'%&$2$@'0,3'%1$%2'%<'+0'%"32@$"#&$:%4'%,*0$[3-0%$.*,3*0'2%F%$2%%
,*0*,3.3$0#*% "*(&$% "+"% <+0,3*0$"% $,*2-?3,'"% "*0% $2$.$0#*"% ,2'@$% /'&'% 13"$W'&%%
$"#&'#$?3'"% 1$% ,*0"$&@',3-0% $<$,#3@'"% F% /'&'% /&*.*@$&% +0% .'F*&% &$"/$#*% F% '/&$,3*%%
I',3'%2'%(3*13@$&"31'1%6S2<*0"*8%TUUa9:%
%
Z$"/$,#*%'%2'"%&$',,3*0$"%'0#$%+0%$0,+$0#&*%,*0%+0%'03.'2%$0%$2%,'.30*8%2'%
.'F*&E'%*/#-%/*&%',#3#+1$"%/'"3@'"%*%,*0#$./2'#3@'"8%,*.*%^+2A0%.:,2.2*.0#)/0*.-)10.
-,.'0/)#&_%*%^+272#2%-2.0.&;-2%<0%*&_8%.'03<$"#'01*%&$"/$#*%F%,+&3*"31'1%I',3'%$"#*"%
$0,+$0#&*":%!"#'"%&$"/+$"#'"%/*"3#3@'"%<+$&*0%"$?+31'"%/*&%*#&'"%.B"%$"/$,E<3,'"8%,*.*%
^0*21%0%-2_8%^>&7&1%0>)0%.2*.0#)/0*_%*%^(,)%_:%H30%$.('&?*8%'2?+0'"%/$&"*0'"%#'.(3A0%
.$0,3*0'&*0%^/070%.0.*0.',*2;%0_%,*.*%+0'%&$',,3-08%&$3#$&'01*%+0'%/$&,$/,3-0%1$%
'.$0'>'% I',3'% $"#*"% '03.'2$"% 6J3?+&'% i9:% !"#'"% &$"/+$"#'"% $[/&$"'0% +0'% .$>,2'% 1$%%
,*0"31$&',3-08%30#$&A"%F8%$0%'2?+0*"%,'"*"8%,*./*&#'.3$0#*"%'?&$"3@*"%*%$@'"3@*"8%=+$%
,'.(3'%$0%<+0,3-0%1$2%'03.'2%$0,*0#&'1*%F%1$%2'"%,&$$0,3'"%,+2#+&'2$"%*%$[/$&3$0,3'"%
/&$@3'"%1$%,'1'%$0#&$@3"#'1*:%
%
Figura 4. Representación visual (nube de palabras) de la frecuencia de términos clave asociados
a reaccionan ante encuentros con animales silvestres por parte de los entrevistados en La
Dorada (Caldas, Colombia). El tamaño de los términos refleja su importancia relativa.
Fuente: elaboración propia.
%
4*"%&$"+2#'1*"% /&$"$0#'0%+0% $=+323(&3*%$0#&$% ',#3#+1$"%/*"3#3@'"% F% 0$?'#3@'"%%
I',3'%2'%<'+0'8%.*21$'1*"%/*&%<',#*&$"%,+2#+&'2$"8%$,*2-?3,*"%F%1$%"$?+&31'1%/$&"*0'2:%
4'%/$&,$/,3-0%/*"3#3@'%/&$1*.30'0#$8%=+$%1$"#','%2*"%($0$<3,3*"%$"#A#3,*"8%'.(3$0#'2$"%
F%1$%"'2+1%1$%2'%<'+0'8%$@31$0,3'%+0%/*#$0,3'2%"3?03<3,'#3@*%/'&'%<*.$0#'&%303,3'#3@'"%1$%
,*0"$&@',3-0%('"'1'"%$0%2'%@'2*&',3-0%1$%2'%(3*13@$&"31'1:%X*%*("#'0#$8%$2%.3$1*%I',3'%
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
18
,3$&#'"% $"/$,3$"% ?$0$&'% ',#3#+1$"% '.(3@'2$0#$":% 4'"% "$&/3$0#$"8% /'&#3,+2'&.$0#$% S9..
0-42%8% &$/&$"$0#'0% +0% ,'"*% $.(2$.B#3,*% 1$% ,-.*% $2% .3$1*% /+$1$% 30<2+3&% $0% 2'"%%
30#$&',,3*0$"% I+.'0'"% ,*0% 2'% 0'#+&'2$>'% 67'"#322*GQ+3#&-0% $#% '2:8% TUTU9:% !"#$% #$.*&%
/+$1$%"$&%'(*&1'1*%.$13'0#$%,'./'W'"%$1+,'#3@'"%=+$%/&*.+$@'0%$2%,*0*,3.3$0#*%
"*(&$%$"#'"%$"/$,3$"8%1$"#','01*%#'0#*%"+%3./*&#'0,3'%$,*2-?3,'%,*.*%.$131'"%/'&'%
/&$@$03&%F%.303.3>'&%&3$"?*"%'0#$%$0,+$0#&*"%13&$,#*":%!"#+13*"%,*.*%2*"%1$%P30I$3&*%
$#%'2:%6TUVe9%F%}+$>'1'G7+$@'%$#%'2:%6TUTi9%I'0%1$.*"#&'1*%2'%$<$,#3@31'1%1$%$"#$%#3/*%
1$% $"#&'#$?3'"n% 30#$&@$0,3*0$"% $1+,'#3@'"% ('"'1'"% $0% ',#3@31'1$"% /$1'?-?3,'"% F%%
$[/$&3$0,3'"%1$%'/&$013>')$%"*(&$%2'%(3*2*?E'%F%$2%&*2%$,*2-?3,*%1$%2'"%"$&/3$0#$"%I'0%
2*?&'1*%.$)*&'&%"3?03<3,'#3@'.$0#$%2'%/$&,$/,3-0%F%2'"%',#3#+1$"%I',3'%$"#*"%&$/#32$"8%
30,&$.$0#'01*% 2'% @'2*&',3-0% 1$% "+% ,*0"$&@',3-0% F% &$1+,3$01*% 2'% /&$"$0,3'% 1$%%
/$&,$/,3*0$"%0$?'#3@'"%'"*,3'1'"%'2%.3$1*%*%'%,&$$0,3'"%$&&-0$'":%
%
S1$.B"8% 2'"% &$"/+$"#'"% 3013,'0% +0'% */*&#+031'1% /'&'% /&*.*@$&% +0% ,'.(3*%
,+2#+&'2%I',3'%2'%,*$[3"#$0,3'%,*0%2'%<'+0'%"32@$"#&$8%$"/$,3'2.$0#$%.$13'0#$%$"#&'#$?3'"%
1$% "$0"3(323>',3-0% =+$% &$1+>,'0% 2*"% /&$)+3,3*"% I',3'% $"/$,3$"% /$&,3(31'"% ,*.*%%
/$23?&*"'":% 4'"% /*2E#3,'"% 1$% ,*0"$&@',3-0% /*1&E'0% ($0$<3,3'&"$% 1$% $"#*"% I'22'>?*"% '2%%
30#$?&'&%$2%,*0*,3.3$0#*%2*,'2%F%2'"%/$&,$/,3*0$"%,*.+03#'&3'"8%/&*.*@3$01*%',,3*0$"%
=+$%<*&#'2$>,'0%#'0#*%2'%"$?+&31'1%I+.'0'%,*.*%2'%/&*#$,,3-0%1$%2'%(3*13@$&"31'1:%
%
5$"/+A"% 1$% #*1*8% 2'% @'&3$1'1% 1$% &$',,3*0$"% <&$0#$% '% 2*"% $0,+$0#&*"% ,*0%%
'03.'2$"% "+?3$&$% =+$% 2'"% $[/$&3$0,3'"% 3013@31+'2$"% )+$?'0% +0% /'/$2% ,&+,3'2% $0% 2'%%
<*&.',3-0%1$%',#3#+1$"%67'"#322*GQ+3#&-0% $#% '2:8% TUTU9:% !"#*% &$"'2#'% 2'%3./*&#'0,3'%1$%%
?$0$&'&%.B"%*/*&#+031'1$"%1$%30#$&',,3-0%/*"3#3@'%$0#&$%2'"%,*.+031'1$"%F%2'%<'+0'8%
<*&#'2$,3$01*%'"E%2'%,*0$[3-0%I+.'0*G0'#+&'2$>':%4*"%&$"+2#'1*"%3013,'0%2'%3./*&#'0,3'%
1$% 30#$?&'&% $2% ,*0*,3.3$0#*% ,3$0#E<3,*%F% 2'"% /$&,$/,3*0$"% F% ,*0*,3.3$0#*"% 1$% 2'"%%
,*.+031'1$"% $0% 2*"% /&*?&'.'"% 1$% ,*0"$&@',3-08% '"$?+&'01*% =+$% $"#*"% "$'0%%
,+2#+&'2.$0#$%"$0"3(2$"%F%$<$,#3@'.$0#$%30<*&.'1*":%4'%$1+,',3-0%F%2'%"$0"3(323>',3-0%
$.$&?$0%,*.*%I$&&'.3$0#'"%,2'@$%/'&'%<'@*&$,$&%2'%,*$[3"#$0,3'%,*0%2'%@31'%"32@$"#&$:%
5<&5?$#;<&"#'''
4*"% +"*"% $#0*>**2-?3,*"% $0% 4'% 5*&'1'% &$<2$)'0% +0'% 30#$&',,3-0%%
.+2#313.$0"3*0'2%$0#&$%(3*13@$&"31'18%,+2#+&'8%$,*0*.E'%F%*#&*"%<',#*&$":%S23.$0#*%F%
,*.$&,3*% "$% 1$"#','0% ,*.*% 2*"% +"*"% /&30,3/'2$"8% @30,+2'1*"% '% 2'"% 0$,$"31'1$"% 1$%%
"+("3"#$0,3'% F% "*"#$03(3231'1% $,*0-.3,':% S% "+% @$>8% 2*"% +"*"% .$13,30'2$"% F% ,+2#+&'2$"%%
&$@$2'0%+0%/&*<+01*%,*0*,3.3$0#*%F%@E0,+2*%'0,$"#&'2%,*0%2'%<'+0'%2*,'2:%!"#*"%I'22'>?*"%
"+(&'F'0%2'%0$,$"31'1%1$%3./2$.$0#'&%/*2E#3,'"%30,2+"3@'"%=+$%30#$?&$0%2'%,*0"$&@',3-0%
1$%2'%(3*13@$&"31'1%F%2'"%/&3*&31'1$"%"*,3*$,*0-.3,'"%1$%2'"%,*.+031'1$"%2*,'2$":%
%
4'% .'F*&E'% 1$% 2'"% /$&"*0'"% .+$"#&'0% +0'% ',#3#+1% <'@*&'(2$% I',3'% 2'% <'+0'%%
"32@$"#&$8% @'2*&'01*% "+% ($22$>'8% "+% &*2% $,*2-?3,*% F% "+% +#3231'1:% H30% $.('&?*8% '2?+0'"%%
$"/$,3$"8% ,*.*% 2'"%"$&/3$0#$"8%?$0$&'0% #$.*&8%3013,'01*%/$&,$/,3*0$"% .3[#'":% !"#'"%%
',#3#+1$"% /*1&E'0% #&'0"<*&.'&"$% .$13'0#$% 303,3'#3@'"% $1+,'#3@'"% F% 1$% "$0"3(323>',3-0%
=+$%<*&#'2$>,'0%2'%,*0@3@$0,3'%&$"/$#+*"'%$0#&$%2'%,*.+031'1%F%2'%@31'%"32@$"#&$:%
%
S0#$% 2'"% #&'0"<*&.',3*0$"% =+$% $[/$&3.$0#'0% 2'"% /*(2',3*0$"% &+&'2$"8%%
'"*,3'G1'"%'%/&*,$"*"%1$%&+&+&('03>',3-0%F%?2*('23>',3-08%2'"%&$2',3*0$"%#&'13,3*0'2$"%1$%
'/&*G@$,I'.3$0#*%1$%2'%<'+0'%"32@$"#&$%#3$01$0%'%.*13<3,'&"$%$%30,2+"*%'%13".30+3&:%!0%
$"#$%,*0#$[#*8%&$"+2#'%<+01'.$0#'2%/&*.*@$&%$"#&'#$?3'"%=+$8%'1$.B"%1$%/&*/$01$&%
/*&% +0% +"*% "*"#$03(2$% 1$% 2*"% (3$0$"% 0'#+&'2$"8% <*.$0#$0% 0+$@'"% <*&.'"% 1$%
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
19
,*0*,3.3$0#*%F%@'2*&',3-0%1$%2'%<'+0'%2*,'28%<*&#'2$,3$01*%"+%@E0,+2*%,*0%2'%31$0#31'1%
#$&&3#*&3'2%F%,*0G#&3(+F$01*%'%"+%/&$"$&@',3-0:%
2O!2="5;%;"&4<#''
!"#$% #&'(')*% <+$% <30'0,3'1*% /*&% $2% /&*F$,#*% ^!@'2+',3-0% 1$% "'($&$"%%
$#0*>**2-?3,*"%F%'/23,',3-0%1$%2'%#$,0*2*?E'%1$%&$'231'1%'+.$0#'1'%/'&'%<*.$0#'&%2'%
,*0"$&@',3-0%1$%2'%<'+0'%"32@$"#&$%$0%$2%.+03,3/3*%1$%4'%5*&'1'8%7'21'"_%,-13?*%H\PHG
VT]]CGTUTi8%@30,+2'1*%'2%H3"#$.'%1$%R0@$"#3?',3-0%5$"'&&*22*%L$,0*2-?3,*%$%R00*@',3-0%
~% H!XXp`S% 1$2% 7$0#&*% P$,+'&3*% F% S?&*$./&$"'&3'2% 1$2% SENA8% Z$?3*0'2% 7'21'":%%
S?&'1$,$.*"%/&*<+01'.$0#$%'%2*"%I'(3#'0#$"%1$%4'%5*&'1'%/*&%"+%@'23*"'%/'&#3,3/',3-0%
$0%$2%/&*,$"*%1$%$0#&$@3"#'"%F%/*&%,*./'&#3&%?$0$&*"'.$0#$%"+"%"'($&$"%$0#*&0*%'%2'%
<'+0'%2*,'2:%
!"P"!"&5;2#''
S2(+=+$&=+$8%O:8%7&+>%1'%7+0I'8%4:8%1$%4+,$0'8%Z:8%S2@$"8%Z:%6$1"9:%6TUVi9:%327(T
&+-.0#+.F2'(#):,2-.)#.N7(#&;)&*&15.0#+.N7(#&2'&*&159.?4%)#12%.$%&7&'&*-.60#+;&&[-:%
Q+.'0'%P&$"":%I##/"nmm1*3:*&?mVU:VUUDmYDaGVGieViGae]eGD%
%
S2,'21E'%;+03,3/'2%1$%4'%5*&'1':%6TUV]9:%$*0#.SB-)'&.+2.U%+2#0/)2#7&.F2%%)7&T
%)0*.\$SUF].^_`aT^_^b:%S2,'21E'%1$%4'%5*&'1':%
%
S21'0'G;$)E'8%X:Gh:8%5E'>GP*&&$"8%;:8%J$3)**G;'&#E0$>8%S:8%}+30#$&*8%Q:%6TUVe9:%
P$&,$/,3*0$"%F%&$,*0*,3.3$0#*%2*,'2%1$%<'+0'%"32@$"#&$8%.+03,3/3*%1$%S2,'2B8%1$/'&#'G
.$0#*% 1$2% `'22$% 1$2% 7'+,'8% 7*2*.(3':% C,#0. OH,*8% i]8% CeGaV:%
I##/"nmm1*3:*&?mVU:VDVCVm2+'>:TUVe:i]:i%
%
S2<*0"*8%h:%6TUUa9:%P$&,$/,3-0%F%/'#&*0$"%1$%+"*%1$%2'%<'+0'%"32@$"#&$%/*&%2'"%
,*.+031'1$"%301E?$0'"%!.($&'Gg'#E*"%$0%2'%,+$0,'%1$2%&E*%H'0%h*&?$8%>*0'%'.*&#3?+'G
1*&'%1$2%PXXGP'&'.322*:%Z2<)-70.+2.N-7,+)&-.?&')0*2-8%]V8%VVa~V]V:%I##/nmm)*+&0'2":*/$G
0$13#3*0:*&?m&$@$"#+1"*,mVDC]Y%
%
S2@$"8%Z:%Z:%X:%6TUVT9:%Z$2'#3*0"I3/"%($#N$$0%<'+0'%'01%/$*/2$%'01%#I$%&*2$%*<%
$#I0*>**2*?F% 30% '03.'2% ,*0"$&@'#3*0:% N7(#&;)&*&15. 0#+. K&#-2%<07)&#@%V8% V~eY:%
I##/"nmm1*3:*&?mVU:VCiCVm$,TUVTGaGV:TGVGeY%
%
{@32'GXB)$&'8%5:%;:8%S2,B0#'&'GL*&&3)*"8%R:8%\-.$>GHB0,I$>8%5:8%;'&E0GL*?*8%;:%
7:8%Z*1&E?+$>Gdc03?'8%h:%6TUTT9:%7*".*@3"3-0%F%+"*"%#&'13,3*0'2$"%1$%2*"%.'.E<$&*"%$0%
5$#3W'%!)31*8%S,'.('F8%!"#'1*%1$%;A[3,*:%Z2<)-70.J2.c2&1%0>Y0.O1%Y'&*08%eY8%TUD~TTD:%
I##/"nmm1*3:*&?mVU:CVCim&:&?':TUTT:eY:VU%
%
f'22$"#$&*"G7*&&$'8% h:8% \-.$>GQ$&&$&'8% Z:% S:8% 4+0'GQ*F*"8% S:% ;:8% S&&*F*GH'2G
?'1*8%H:%S:8%Z',$&*G7'"'&&+(3'8%h:%6TUTC9:%|32123<$%+"$%(F%&+&'2%,*..+03#3$"%30%#I$%SF'/$2%
|$#2'018%7*2*.(3':%8#7%&4)'08%TU6T9:%I##/"nmm1*3:*&?mVU:TVeDemT]aYDaei:eiYi%
%
f'"#*"8%P:%7:%Z:%Z:8%P'2I'8%;:%1'"%5:%7:8%J*0"$,'%630%.$.*&3'098%;:%1$%h:%1'%7:%J:8%
H32@'8%S:%1*%H:%4:%6TUTT9:%!#0*>**2*?3'%$%$1+,'•€*%'.(3$0#'2%/'&'%$",*2'"%1'%S.'>•03'n%
$[/$&3.$0#'•€*%1$%3013,'1*&$"%=+'0#3#'#3@*":%F%0;0*(&@.N+,'0de&.N.?0D+28%Vi6]98%aTCG
aia:%I##/"nmm1*3:*&?mVU:VCYUmVYaVGDDieG"3/UUVTC%
%
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
20
fA2'0?$&8%h:%F%P32230?8%5:%6$1":9:%6TUVY9%F(2.?7072.&>.7(2.f&%*+g-.S)&+)<2%-)75.>&%.
R&&+.0#+.O1%)',*7,%2:%JSp%7*..3""3*0%*0%\$0$#3,%Z$"*+&,$"%<*&%J**1%'01%S?&3,+2#+&$%
S""$"".$0#":%I##/nmmNNN:<'*:*&?m]m7S]VTY!Xm7S]VTY!X:/1<%
%
f$&M$"8%J:8% 7*2130?8% h:8% J*2M$8% 7:%6TUUU9:% Z$13",*@$&F% *<% #&'13#3*0'2% $,*2*?3,'2%
M0*N2$1?$% '"% '1'/#3@$% .'0'?$.$0#:% N'&*&1)'0*. O44*)'07)&#-8% VU6C98% VTCVGVTeT:%
I##/"nmm1*3:*&?mVU:T]UDmTeiVTaU%
%
fI'#3'8%H:8%Z$1/'#I8%H:%;:8%H+&F'N'0"I38%g:8%;3"I&'8%7:%6TUTU9:%f$F*01%,*0<23,#n%
$[/2*&30?% #I$% "/$,#&+.% *<% I+.'0~N32123<$% 30#$&',#3*0"% '01% #I$3&% +01$&2F30?% .$,I'G
03".":%U%5E8%Ci6C98%eTV~eTa:%I##/"nmm1*3:*&?mVU:VUVDmHUU]UeUC]VaUUVCY‚%
%
f*0322'G43($&'#*8%!:%5:%6TUTC9:%S0B23"3"%1$2%O"*8%7*0*,3.3$0#*%F%P$&,$/,3-0%1$%
2'%J'+0'%H32@$"#&$%$0%2'%7*.+031'1%R01E?$0'%^4'%O03-0_8%!#03'%P3)'*%1$%H'0%S0#*03*8%
L*23.'8% 7*2*.(3':% Z2<)-70. N7#&;)&*&1Y08% T]% 6T98% iCGeU:% I##/"nmm&$@3"#'$#0*(3*2*G
?3':.[m301$[:/I/m$#0*m'&#3,2$m@3$NmDVY%
%
7'"#'W*8%h:%Q:%F%7*&&'2$"8%h:%5:%6TUVU9:%;'.E<$&*"%1$%2'%,+$0,'%1$2%&E*%4'%;3$2%
67'21'"9n%53@$&"31'1%F%+"*%,+2#+&'2:%S&*27Y#.K)2#7Y>)'&9.K2#7%&.+2.3,-2&-9.3,-2&.+2.6)-T
7&%)0.h07,%0*8%Vi6V98%CeGDC:%I##/"nmm&$@3"#'"*)":+,'21'":$1+:,*m301$[:/I/m(*2$#30,3$0#3G
<3,*m'&#3,2$m@3$NmCTDD%
%
7'"#322*GQ+3#&-08%X:%;:8%X'&'0)*8%!:%h:8%H'0#*"GJ3#'8%5:8%!"#&'1'G4+?*8%!:%6TUTU9:%
LI$%R./*&#'0,$%*<%Q+.'0%!.*#3*0"%<*&%|32123<$%7*0"$&@'#3*0:%R%&#7)2%-.)#.$-5'(&*&158%
VV:%I##/"nmm1*3:*&?mVU:]]aYm</"F?:TUTU:UVTDD%
%
7*0#&$&'"8%h:%F%\'&,E'8%;:%6TUUC9:%O*)/2#70')I#.5.',*7,%0i.42%-42'7)<0-.0#7%&4&T
*I1)'0-:%S&3$2:%
%
7*"#'GX$#*%!:%;:8%`'&?'"G72'@3)*8%;:8%H'0#*"GJ3#'8%5:%6!1:9:%6TUUY9:%30#,0*.+2.
N7#&H&&*&1Y09.!#0.1,Y0.72I%)'&T4%B'7)'0.40%0.)#<2-7)10%.*0.)#72%'&#2E)I#.+2*.-2%.(,/0#&.
'&#.*&-.0#)/0*2-:%L+01&'%!13,3*0$":%
%
5'%H32@'8%`:%S:8%5*%X'",3.$0#*8%`:%L:8%H*21'#38%\:%L:8%;$1$3&*"8%;:%J:%L:8%S2(+G
=+$&=+$8%O:%6TUVi9:%F2'(#):,2-.>&%.O#0*5-)-.&>.j,0#7)707)<2.N7(#&;)&*&1)'0*.J070i.!-2.
&>.8#+)'2-:%R0n%S2(+=+$&=+$8%O:8%7&+>%1'%7+0I'8%4:8%1$%4+,$0'8%Z:8%S2@$"8%Z:%6$1"9:%;$#I*1"%
'01%L$,I03=+$"%30%!#I0*(3*2*?F%'01%!#I0*$,*2*?F:%H/&30?$&%P&*#*,*2"%Q'01(**M":%Q+G
.'0'%P&$"":%I##/"nmm1*3:*&?mVU:VUUDmYDaGVGieViGae]eGDƒTi%
%
5$%2'%p""'8%S:%F%5$%2'%p""'8%h:%6TUVC9:%S/+0#$"%$#0*>**2-?3,*"n%;*0#$"%1$%;'G
&E'8% H+,&$8% 7*2*.(3':% Z2<9. K&*&/;)0#0. ')2#'9. O#)/:8% D% 6T98% VYVGVYe:%
I##/"nmm1*3:*&?mVU:TiVaam&$,3':@D:0T:TUVC:TDV%
%
5$%2'%p""'8%h:%F%5$%2'%p""'8%S:%6TUVV9:%7',$&E'%1$%"+("3"#$0,3'%$0%H'0%;'&,*"8%
H+,&$8% 7*2*.(3':% Z2<9. K&*&/;)0#0. ')2#'9. O#)/98% ]% 6T98% TV]GTTi:%
I##/"nmm1*3:*&?mVU:TiVaam&$,3':@]:0T:TUVV:]eD%
%
5$%2'%p""'8%h:%F%5$%2'%p""'8%S:%6TUVT9:%O#323>',3-0%1$%<'+0'%"32@$"#&$%$0%$2%B&$'%
&+&'2% 1$% 7'3.3#*8% H+,&$8% 7*2*.(3':% Z2<9. K&*&/;)0#0. ')2#'9. O#)/:8% i% 6V98% ieGCa:%
I##/"nmm1*3:*&?mVU:TiVaam&$,3':@i:0V:TUVT:Tee%
%
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
21
%
J$&&$&GHB0,I$>8% b:8% S('"*2*GP',I$,*8% J:8% P2'"$0,3'G`B>=+$>8% S:% Q:8% Z+3>8% R:%
6TUVD9:%S@$"%"32@$"#&$"%,*.*%.'",*#'"%$0%2'%&$?3-0%,$0#&'2%1$%7+('n%$2$.$0#*"%/'&'%
+0'% $"#&'#$?3'% 1$% .3#3?',3-0:% Z2<)-70. +2. S)&*&1Y0. F%&4)'0*8% eC6]98% YeT:%
I##/"nmm1*3:*&?mVU:VCCVDm&(#:@eC3]:TYi]T%
%
J+"#AGJ*&0A8%J:%6TUVe9:%4*"%/'3"')$"%1$%2'%,+2#+&'n%2'%?'"#&*0*.E'%F%$2%/'#&3.*G
03*%,+230'&3*:%J)E)78%Ti6V98%iGVe:%I##/"nmm1*3:*&?mVU:TTT]Cm1:@U3Ti:VVee%
%
\'&,E'GJ2*&$"8%S:8%`'22$G;'&=+30'8%Z:8%;*0&*FG;'&#E0$>8%Z:8%f'&&$#*GHB0,I$>8%
H:8%P30*G;*&$0*8%h:%;:%6TUTV9:%!"#+13*%$#0*>**2-?3,*%F%@'2*&%0+#&3,3*0'2%1$2%@$0'1*%,*2'%
(2'0,'%U+&'&)*2,-.<)%1)#)0#,-%$0%2'%,*.+031'1%1$%P3#>*#2B08%L$/'2,30?*8%;*&$2*"8%;AG
[3,*:%K0*+0-)08%i]6V98%VUC~VVe:%I##/"nmm1*3:*&?mVU:VCiiem,'21'"3':@i]0V:a]]]e%
%
\'&>-0Gb$/$"8%X:%`:8%F%\+#3A&&$>G7'.'&?*8%h:%7:%6TUV]9:%J272%)&%&.+2.(,/2+0*2-.
2#.2*.301+0*2#0.32+)&i.!#.**0/0+&.40%0.-,.'&#-2%<0')I#:%R0"#3#+#*%1$%R0@$"#3?',3-0%1$%
Z$,+&"*"%f3*2-?3,*"%S2$['01$&%`*0%Q+.(*21#:%
%
\-.$>Gf'??$#I+08%!:8%7*&($&'8%!:8%Z$F$"G\'&,E'8%`:%6TUV]9:%L&'13#3*0'2%$,*2*?G
3,'2%M0*N2$1?$%'01%?2*('2%$0@3&*0.$0#'2%,I'0?$n%&$"$'&,I%<30130?"%'01%/*23,F%3./23,'G
#3*0":%N'&*&15.0#+.?&')275%Va6i9n%DT:%I##/nmm1[:1*3:*&?mVU:CDCVm!HGUeTaaGVaUiDT%
%
\-.$>GQ$&&$&'8%Z:8%Z',$&*G7'"'&&+(3'8%h:8%f'22$"#$&*"G7*&&$'8%h:%6TUT]9:%O"*%1$%
<'+0'%"32@$"#&$%/*&%,*.+031'1$"%,'./$"30'"%$0%P2'#*8%;'?1'2$0'8%&$?3-0%,'&3($%,*2*.G
(3'0':% O'70. S)&*I1)'0. K&*&/;)0#08% Ta6V98% iY~Ce:%
I##/"nmm1*3:*&?mVU:VCiiem'(,:@Ta0V:YiViU%
%
\&$$0',&$8% ;:% 6TUVD9:% K&%%2-4&#+2#'2. O#0*5-)-. )#. $%0'7)'2:% LI3&1% !13#3*0:%
7I'/.'0%„%Q'22m7Z7:%I##/"nmm1*3:*&?mVU:VTUVmYDaV]VC]eYYa]%
%
Q'..$&8%…:8%Q'&/$&8%5:%S:%L:%ZF'08%P:%5:%6TUTi9:%PSHLn%P'2$*0#*2*?3,'2%H#'#3"#3,"%
"*<#N'&$%/',M'?$%<*&%$1+,'#3*0%'01%1'#'%'0'2F"3":%$0*2&#7&*&1)0. N*2'7%I#)'08%i6V98%Y:%
I##/"nmm1*3:*&?mVU:VUUTmYDaVVVYY]]YeU%
%
Q'0'>'M38%X:8%d'0M8%H:8%J*0"$,'Gg&+$28%`:%H:8%H,I.31#8%R:%f:%6TUVa9:%R013?$0*+"%
'01%#&'13#3*0'2%M0*N2$1?$8%"+"#'30'(2$%I'&@$"#8%'01%#I$%2*0?%&*'1%'I$'1%#*%&$',I%#I$%
TUTU%?2*('2%"#&'#$?F%<*&%/2'0#%,*0"$&@'#3*0%*()$,#3@$":%Z&+%)1,2-)08%eY6i9n%VCaDGVeUV:%
I##/"nmm1*3:*&?mVU:VCYUmTVDCGDaeUTUVaeYiUY%
%
Q'+".'008%S:8%7*&#A"G7'/'0*8%\:8%J&'"$&8%R:8%53%;30308%!:%6TUT]9:%S""$""30?%/&$<G
$&$0,$"%'01%.*#3@'#3*0"%<*&%*N030?%$[*#3,%/$#"n%,'&$%.'##$&":%S)&*&1)'0*.K&#-2%<07)&#8%
TaV8%VVUUUD:%I##/"nmm1*3:*&?mVU:VUVem):(3*,*0:TUT]:VVUUUD%
%
Q$0"8%4:%6TUUe9:%R013?$0*+"%M0*N2$1?$%'01%(3*13@$&"3#F%,*0"$&@'#3*0%'01%.'0G
'?$.$0#% 30% \I'0':% k&,%#0*. &>. 6,/0#. N'&*&158% TU8% TVG]U:%
I##/"nmm1*3:*&?mVU:VUaUmUYDUYTDi:TUUe:VVYUCaYD%
%
%
%
%
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
22
Q+&#'1*G\-.$>8%h:%P:%F%Z+3>G\-.$>8%J:%h:%6TUVD9:%$%2<2#')I#.5./0#2A&.+2.0'')T
+2#72-. 4&%. -2%4)2#72-. <2#2#&-0-. 2#. K&*&/;)0:% R0"t#+#*% X',3*0'2% 1$% H'2+1:%
I†/"nmmNNN:30":?*@:,*m7*.+03,',3*0$"mR0<*?&'s'"mRXJpZ\ZSJzSqTUS77RG
5!XL!qTUpJz5R7p:/1<%
%
R5!S;8%R\S78%RS@Q8%R0@$.'&8%R:%H30,I3%$%RRSP:%6TUUD9:%N'&-)-72/0-.'&#7)#2#70*2-@.
'&-72%&-.5./0%)#&-.+2.K&*&/;)0:%R0"#3#+#*%1$%Q31&*2*?E'8%;$#$*&*2*?E'%F%!"#+13*"%S.G
(3$0#'2$"8%R0"#3#+#*%\$*?&B<3,*%S?+"#E0%7*1'>>38%R0"#3#+#*%1$%R0@$"#3?',3-0%1$%Z$,+&"*"%
f3*2-?3,*"%S2$['01$&%@*0%Q+.(*21#8%R0"#3#+#*%1$%R0@$"#3?',3*0$"%S.(3$0#'2$"%1$2%P',EG
<3,*%hI*0%@*0%X$+.'008%R0"#3#+#*%1$%R0@$"#3?',3*0$"% ;'&30'"% F% 7*"#$&'"% h*"A%f$03#*%
`3@$"%5$%S01&A3"%$%R0"#3#+#*%S.'>-03,*%1$%R0@$"#3?',3*0$"%73$0#E<3,'"%H30,I3:%
%
R0#$&0'#3*0'2%H*,3$#F%*<%!#I0*(3*2*?F:%6TUUe9:%8#72%#07)&#0*.?&')275.&>.N7(#&;)T
&*&15.K&+2.&>.N7()'-%6N3#I%TUUa%'113#3*0"9:%I##/"nmmNNN:$#I0*(3*2*?F:0$#m,*1$G*<G$#IG
3,"m%
%
h3.A0$>GH$?+&'8%4:%F%4'""*8%7:%S:%6!1":9:%TUTU:%‚R‚:%$2'2-.+2.*0.',2#'0.+2*.%Y&.
301+0*2#0@.K&*&/;)0i.+)<2%-)+0+@.'&#-2%<0')I#.5.,-&.-&-72#);*29.?2%)2.N+)7&%)0*.Z2',%T
-&-.6)+%&;)&*I1)'&-.5.$2-:,2%&-.K&#7)#2#70*2-.+2.K&*&/;)0:%R0"#3#+#*%1$%R0@$"#3?',3-0%
1$%Z$,+&"*"%f3*2-?3,*"%S2$['01$&%@*0%Q+.(*21#:%
%
hc03*&8%|:H:J:8%H'0#*&*8%J:Z:8%`'01$(&*$M8%R:8%S2(+=+$&=+$8%O:P:%6TUVe9:%!%;0#T
)H07)&#@./&+2%#)H07)&#@.0#+.#07,%2.[#&l*2+12:%R0n%S2(+=+$&=+$8%O:8%X-(&$?'%S2@$"8%Z:%
6$1"9:% R0#&*1+,#3*0% #*% !#I0*(3*2*?F:% H/&30?$&8% 7I'.:% I##/"nmm1*3:*&?mVU:VUUDmYDaG]G
]VYGTaVCCGVƒ]D%
%
g*&8%4:8%J$&0B01$>G4+,$&*8%;:8%\&'0'1*"GJ2-&$>8%5:%S:8%5'N"*08%L:%P:8%53'>?&'G
0'1*"8%;:%6TUVY9:%f&31?30?%2*,'2%'01%",3$0#3<3,%M0*N2$1?$%<*&%'&$'G('"$1%,*0"$&@'#3*0%
*<%+"$<+2%/2'0#"%30%7*2*.(3':%O/;)&8%C]8%]UYG]T]:%I##/"nmm1*3:*&?mVU:VUUDm"V]TaUGUT]G
UVYTVGC%
%
4$F%TVVV%1$%TUTV:%P*&%.$13*%1$2%,+'2%"$%"+"#3#+F$%$2%#E#+2*%‚R%^1$%2*"%1$23#*"%
,*0#&'%2*"%&$,+&"*"%0'#+&'2$"%F%$2%.$13*%'.(3$0#$_%1$%2'%2$F%CYY%1$%TUUU8%"$%.*13<3,'%
2'%2$F%YUe%1$%TUUi%F%"$%13,#'0%*#&'"%13"/*"3,3*0$":%TY%1$%)+23*%1$%TUTV:%5:p:%X*:%CVDCU:%
%
4F0,I8% h:% 5:8% S0?'&3#'GH3$&&'8% L:8% Z+3>G\-.$>8% J:% h:% 6TUVi9:% $%&1%0/0. #0')&#0*.
40%0.*0.'&#-2%<0')I#.+2.*0-.-2%4)2#72-.4%2-2#72-.2#.K&*&/;)0:%O03@$&"31'1%X',3*0'2%1$%
7*2*.(3'8%R0"t#+#*%X',3*0'2%1$%H'2+18%;303"#$&3*%1$%S.(3$0#$%F%5$"'&&*22*%H*"#$03(2$:%
I†/"nmmNNN:30":?*@:,*m7*.+03,',3*0$"mR0<*?&'s'"mPZp\ZS;SqTUXS7RpG
XS4qTUH!ZPR!XL!H:/1<%
%
4*>'0*GH+'&$>8% L:8% f*0322'G43($&'#*8% !:8% 4-/$>G5$2?'1*8% !:% 6TUTi9:% ‡7-.*% I'%
$@*2+,3*0'1*%$2%#&B<3,*%32$?'2%1$%<'+0'%$0%$2%L*23.'ˆ%S0B23"3"%.+2#3#$./*&'2%1$%+0'%'.$G
0'>'%/'&'%2'%(3*13@$&"31'1:%Z2<)-70.+2.*0.O'0+2/)0.K&*&/;)0#0.+2.K)2#')0-.NE0'70-@.R)T
-)'0-.5.h07,%0*2-8%ia8%YiGVUa:%I##/"nmm1*3:*&?mVU:VaTCDm&',,$<F0:TTT]%
%
%
%
%
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
23
;'&E0G`'2$0,3'8% S:% 4:8% {2@'&$>GQ30,'/3A8% 7:% J:8% \3&'21*8% 7:% !:8% O&3($GH*#*8% H:%
6TUVa9:%S0B23"3"%.+2#3#$./*&'2%1$2%/'3"')$%$0%$2%;'?1'2$0'%;$13*%$0%$2%/$&3*1*%VYaCG
TUVVn%O0'%@$0#'0'%1$%30#$&/&$#',3-0%1$%,'.(3*"%I3"#-&3,*"%$%3./23,',3*0$"%$0%2'%,*0$,G
#3@31'1% $"#&+,#+&'2% 1$% 2*"% (*"=+$":% K,0+2%#&-. +2. c2&1%0>Y0i. Z2<)-70. K&*&/;)0#0. +2.
c2&1%0>Y08%TD6V98%VUGTe:%I##/"nmm1*3:*&?mVU:VCiiem&,1?:@TD0V:CCDa]%
%
;'&#E0$>G7$('22*"8%;:%;:%6TUVi9:%K0%0'72%)H0')I#.+2*.'&#&')/)2#7&@.,-&.5./0T
#2A&.7%0+)')&#0*.+2.*0.>0,#0.-)*<2-7%2.2#.0%20-.4%&721)+0-.5.#&.4%&721)+0-.+2*.'&%%21)T
/)2#7&. +2*. N#'0#&@. /,#)')4)&. +2. $0-7&@. 2-7,+)&. 27#&H&&*&1)'&:% xL&'(')*% 1$% ?&'1*y:%
O03@$&"31'1%1$%X'&3W*:%I##/nmm"3&$1:+1$0'&:$1+:,*m31m$/&30#mTVUe%
%
;3,I$28%X:%4:8%|I$2'08%7:%h:8%`$&+#$"8%\:%;:%6TUTU9:%!,*"F"#$.%"$&@3,$"%/&*@31$1%
(F%X$*#&*/3,'2%(3&1":%U%#)7(&*&1)'0*.O44*)'07)&#-8%VTT6]9:%I##/"nmm1*3:*&?mVU:VUY]m,*0G
1*&m1+''UTT%
%
;303"#$&3*%1$%S.(3$0#$%F%5$"'&&*22*%H*"#$03(2$%6TUTi9n%43"#'%1$%$"/$,3$"%"32@$"G
#&$"%'.$0'>'1'"%1$%2'%13@$&"31'1%(3*2-?3,'%,*0#30$0#'2%F%.'&30*G,*"#$&'%1$%7*2*.(3'%G%
Z$"*2+,3-0%UVTe%1$%TUTi%$[/$131'%/*&%$2%;303"#$&3*%1$%S.(3$0#$%F%5$"'&&*22*%H*"#$03G
(2$:%@V:U:%;303"#$&3*%1$%S.(3$0#$%F%5$"'&&*22*%H*"#$03(2$%G%;S5H:%5'#'"$#m7I$,M23"#:%
I##/"nmm1*3:*&?mVU:VCiDTm<&*N>]%
%
;*&'2$"G5'@318% 7:% F% ;'0,$&'GZ*1&E?+$>8% X:% h:% 6TUTV9:% ;'0$)*8% @'2*&',3-0% F%
'#$0,3-0%1$%2'%<'+0'%"32@$"#&$%$0%$2%1$/'&#'.$0#*%1$2%`'22$%1$2%7'+,'8%7*2*.(3'9.C,#0.
OH,*8%CT8%VUC~VTC:%I##/"nmm1*3:*&?mVU:VDVCVm2+'>:TUTV:CT:e%
%
p&#3>G7'21$&-08%;:%F%S,$&*GP2'>'"8%`:%6TUTT9:%Z3$"?*"%1$2%#&B<3,*%32$?'2%1$%'@$"%
"32@$"#&$"%$0%f*?*#B%67*2*.(3'9%"$?c0%2'%/$&"/$,#3@'%O0'%H'2+1:%S&*27Y#.N4)+2/)&*I1)'&.
J)-7%)70*.m.S2+8%VY8%DVGDT:%I##/"nmm1*3:*&?mVU:CeUaCmUVT]aCYU:CTe%
%
p"('I&8%g:%F%;*&'2$"8%X:%6TUVT9:%7*0*,3.3$0#*%2*,'2%F%+"*"%1$%2'%<'+0'%"32@$"#&$%
$0%$2%.+03,3/3*%1$%H'0%S0#*03*%1$2%L$=+$01'.'%67+0130'.'&,'8%7*2*.(3'9:%Z2<)-70.
!9J9K9O. O'7,0*)+0+. n. J)<,*10')I#. K)2#7Y>)'08% VC6V98% VaDGVYD:%
I##/"nmm1*3:*&?mVU:]VYVUm&+1,':@VC:0V:TUVT:aVe%
%
P'&&'G7*2*&'1*8% h:% |:8% f*#$&*Gf*#$&*8% S:8% H''@$1&'GZ*1&E?+$>8% 7:% S:% 6TUVi9:%
P$&,$/,3-0%F%+"*%1$%.'.E<$&*"%"32@$"#&$"%/*&%,*.+031'1$"%,'./$"30'"%'0130'"%1$%\AG
0*@'8%}+301E*8%7*2*.(3':%S&*27Y#.K)2#7Y>)'&.K2#7%&.+2.3,-2&-@.3,-2&.+2.6)-7&%)0.h07,T
%0*8% Va% 6V98% Da~Y]:%
I##/"nmm&$@3"#'"*)":+,'21'":$1+:,*m301$[:/I/m(*2$#30,3$0#3<3,*m'&#3,2$m@3$NmiieT%
%
P'##*08%;:%}:%6TUVC9:%j,0*)707)<2.%2-20%'(.0#+.2<0*,07)&#./27(&+-:%6i‰%$1:9:%
H'?$%P+(23,'#3*0":%
%
PI3223/"8%p:%F%\$0#&F8%S:%Q:%6VYY]9:%LI$%+"$<+2%/2'0#"%*<%L'.(*/'#'8%P$&+n%R:%H#'G
#3"#3,'2% IF/*#I$"3"% #$"#"% N3#I% '% 0$N% =+'0#3#'#3@$% #$,I03=+$:% N'&#. S&78% iD8VC~]T:%
I##/"nmm1*3:*&?mVU:VUUDmfJUTaeTTU]%
%
P30I$3&*8%4:%L:8%Z*1&3?+$"8%h:%J:%;:8%f*&?$"GX*)*"'8%5:%;:%6TUVe9:%J*&.'2%$1+,'G
#3*08%/&$@3*+"%30#$&',#3*0%'01%/$&,$/#3*0%30<2+$0,$%#I$%'##3#+1$"%*<%/$*/2$%#*N'&1%#I$%
,*0"$&@'#3*0%*<%"0'M$"%30%'%2'&?$%+&('0%,$0#$&%*<%0*&#I$'"#$&0%f&'>32:%k.N7(#&;)&*&15.
N7(#&/2+)')#28%VTnTC:%I##/"nmm1*3:*&?mVU:VVaem"V]UUTGUVeGUUYeGY%
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
24
%
}+$>'1'G7+$@'8%4:8%!"/'W'G4*'3>'8%Q:8%P'+,'&G7'(&$&'8%S:%6TUTi9:%R0#$&@$0,3-0%
$1+,'#3@'%'.(3$0#'2%/'&'%.$)*&'&%2'%/$&,$/,3-0%1$%03W*"%"*(&$%2'"%"$&/3$0#$":%!"#+13*%
1$%,'"*%$0%2'%$",+$2'%S.'+#':%!0%7&$"/*Gf+&?*"8%7:%F%p&#3>G!"/30*>'8%;:%!:%6!1:9:%F%0;0A&.
J&'2#72. 2#. F)2/4&-. +2. K%)-)-:% !13#*&3'2% O03@$&"3#'&3'% S(F'Gb'2':%
I##/"nmm1"/',$:+/":$1+:$,mI'012$mVT]iCeDaYmTY]VC%
%
Z',$&*G7'"'&&+(3'8%h:%S:8%`31'28%7:%7:8%Z+3>8%Š",'&%5:8%f'22$"#$&*":8%h:%6TUUa9:%P$&G
,$/,3-0%F%/'#&*0$"%1$%+"*%1$%2'%<'+0'%"32@$"#&$%/*&%2'"%,*.+031'1$"%301E?$0'"%!.($&'G
g'#E*"%$0%2'%,+$0,'%1$2%&E*%H'0%h*&?$8%>*0'%'.*&#3?+'1*&'%1$2%PXXGP'&'.322*:%Z2<)-70.
J2.N-7,+)&-.?&')0*2-8%V%6]V98%VVaGV]V:%I##/"nmm1*3:*&?mVU:DiiUm&$"]V:TUUa:Ua%
%
Z$"#&$/*8%H:%6!1:9:%6TUVT9:%K0%#2.+2./&#72.5.-21,%)+0+.0*)/2#70%)0i.S0-2-.7G'T
#)'0-.40%0.,#0.12-7)I#.)#721%0*.2#.K&*&/;)0:%R0"#3#+#*%1$%R0@$"#3?',3-0%1$%Z$,+&"*"%f3*G
2-?3,*"%S2$['01$&%@*0%Q+.(*21#:%
%
Z$"#&$/*GZ*1'"8%5:%F%P+2?'&E0GZ$"#&$/*8%P:%6TUTV9:%530B.3,'"%1$%2*"%2*&*"%$0%
,'+#3@$&3*%$0%7*2*.(3'n%#&B<3,*8%.*&#'231'1%F%23($&',3-0:%U%#)7&*&1Y0.K&*&/;)0#08Ve8%VG
T]:%I##/"nmm1*3:*&?mVU:CYCVDm*,:$]D]%
%
Z*1&E?+$>GH'2'>'&8%;:%S:8%f'&&'?B0GH'21'W'8%S:%H:8%Q$&0B01$>%p&1-W$>8%p:8%Q*&G
#$2'0*G;*0,'1'8%b:%6TUTT9:%7*0#&3(+,3-0%'2%,*0*,3.3$0#*%1$%2'%13$#'%1$%S&7(%&4-.0-42%%
6H=+'.'#'n% `3/$&31'$9:% Z2<)-70. C0L#&0/2%)'0#0. J2. 62%427&*&1Y08% C% 6i98% VTD~V]V:%
I†/"nmm1*3:*&?mVU:TTTUVm<,:TCYiTVCa$:TUTT:i:C]D%
%
Z*""'#*8%H:%7:8%5$%4$3#€*GJ32I*8%Q:8%f$?*""38%S:%6VYYY9:%!#I0*(*#'0F%*<%7'3•'&'"%
*<% #I$% S#2'0#3,% J*&$"#% 7*'"#% 6f&'>329:% !,*0%f*#8% C]8% ]aD~]YC:%
I##/"nmm1*3:*&?mVU:VUUDmfJUTaeeDVe%
%
L30*,*GH*#*.'F*&8% S:% X:8% d'&&'#$G7I'&&F8% 5:8% X'@'"GH+B&$>8% \:% Z:8% \*0>B2$>G
;'F'8%h:%J:%6TUTV9:%`'2*&$"%1$%+"*%F%'.$0'>'"%"*(&$%2*"%.'.E<$&*"%.$13'0*"%F%?&'01$"%
1$2% 53"#&3#*% 1$% 7'&#'?$0'% 1$% R013'"8% 7*2*.(3':% K0*+0-)08% i]6T98% ]DY~]YV:%
I##/"nmm1*3:*&?mVU:VCiiem,'21'"3':@i]0T:aiaDT%
%
L*2$1*8%`:%;:8%p&#3>G!"/$)$28%f:8%7*&#A"8%4:8%;*?+$28%P:8%p&1*W$>8%;:%5:%h:%6TUU]9:%
LI$%.+2#3/2$%+"$%*<%#&*/3,'2%<*&$"#"%(F%3013?$0*+"%/$*/2$"%30%;$[3,*n%S%,'"$%*<%'1'/#3@$%
.'0'?$.$0#:%K&#-2%<07)&#.N'&*&158%C6]98%Y:%I##/"nmm1*3:*&?mVU:CDCVm!HGUUCTiGUDU]UY%
%
O22*'8%S:%6!1:9:%6TUUT9:%Z&-7%&-.',*7,%0*2-.+2.*0.>0,#09.C0-.%2*0')&#2-.2#7%2.*&-.
(,/0#&-.5.*&-.0#)/0*2-.2#.2*.'&#72E7&.'&*&/;)0#&:%R0"#3#+#*%7*2*.(3'0*%1$%S0#&*/*G
2*?E'%$%Q3"#*&3'%F%J+01',3-0%X'#+&':%
%
`'2$0,3'GP'&&'8%!:8%F%5$%4'%p""'8%h:%6TUVe9:%P'#&*0$"%1$%+"*%1$%<'+0'%"32@$"#&$%
$0%$2%(')*%&E*%H'0%h*&?$8%H+,&$8%7*2*.(3':%Z2<9.K&*&/;)0#0.')2#'9.O#)/:8%a%6"98%TDe~TaT:%
I##/"nmm1*3:*&?mVU:TiVaam&$,3':@a:0U:TUVe:]aT%
%
|'2#$&*"8%5:%F%P'&$1$"8%S:%6TUVD9:%$%&7&'&*&.+2.<)1)*0#')0.2#.-0*,+.4D;*)'0i.O'T
')+2#72. &o+)'&:% R0"t#+#*% X',3*0'2% 1$% H'2+1:% I†/"nmmNNN:30":?*@:,*m(+",'1*&m430$'G
.3$0#*"mPZpqTUS,,31$0#$qTU*s13,*ƒ:/1<%
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
25
%
d'/'#'G73&*8%h:8%\+$@'&'8%\:8%7'"#'W*%`322'8%\:%h:%6TUVe9:%7*0*,3.3$0#*%/*/+2'&%
F%/$&"/$,#3@'"%1$%,*0"$&@',3-0%"*(&$%2'"%#*&#+?'"%,*0#30$0#'2$"%$0%2'%/'&#$%(')'%1$2%&E*%
4'%;3$2%67*2*.(3'9:%C,#0.OH,*8%i]8%VC~Ta:%I##/"nmm1*3:*&?mVU:VDVCVm2+'>:TUVe:i]:T%
%
d'&8%h:%Q:%6TUVU9:%S)&-707)-7)'0*.O#0*5-)-:%C#I%!13#3*0:%P$'&"*0%!1+,'#3*0:%
%
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
26
Anexo 1. Entrevista para la recolección de información sobre los conocimientos y usos locales de la fauna silvestre en
La Dorada (Caldas, Colombia).
ID ENTREVISTA No.: __________
Fecha: _____/_____/_____ Hora: ________
Entrevistador: ______________________________
Dpto/Municipio: ______________________ Vereda: _________________________________
Georreferencia (GPS): _________________________________ Altura: _______________
SECCIÓN 1. DATOS BÁSICOS Y CARACTERIZACIÓN SOCIOECONÓMICA
Nombre del entrevistado: _________________________________________________________________
Edad: __________ Género: (F) (M) (O): _______________ Lugar de nacimiento: ____________________
Origen: (campesino) (indígena) (afrocolombiano) (citadino) (otro): _______________________________
Lugar donde vive: _________________________________ ¿Hace cuánto tiempo vive allí?: ____________
El lugar dónde vive es: (rural) (urbano) (periurbano)
Nivel de escolaridad: ____________________________ Ocupación: _______________________________
¿Cuál es su actividad económica principal?: ___________________________________________________
¿Practica alguna de las siguientes actividades?: (agricultura) (ganadería) (pesca) (cacería) (minería) (comercio minorista) (comercio mayorista) (otra):
______________________________________________________
¿Cuántas personas integran su núcleo familiar?: _______________
¿Cuántas personas de su núcleo familiar depende económicamente de usted?: _______________
¿Cuántos días a la semana practica su actividad económica principal?: _______________
¿Cuántos días a la semana practica las otras actividades?: _______________
SECCIÓN 2. CARACTERIZACIÓN ETNOZOOLÓGICA
1. ¿Qué animales silvestres (terrestres y acuáticos) de la región (vereda) conoce?: (elaboración de listados libres de especies)
_____________________________________________________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________________________________________________
2. ¿Ha notado cambios en la cantidad de estos animales silvestre (terrestres y acuáticos) en los 5 últimos años?: (han incrementado) (está igual) (han
disminuido) (no sé)
3. ¿En cuáles animales silvestres (especies) ha notado cambios? ¿A qué se deben estos cambios?:
_____________________________________________________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________________________________________________
4. ¿Qué animales silvestres (terrestres y acuáticos) ha dejado de ver en la región (vereda) en los últimos 5 años?:
_____________________________________________________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________________________________________________
5. ¿Considera usted que prácticas como la cacería o el tráfico de fauna han hecho que existan cambios en la cantidad de animales en la región (vereda)?
(Se formula si NO incluye la cacería o el tráfico en la respuesta 3): (sí) (no) (no sé) Ampliación de respuesta:
_____________________________________________________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________________________________________________
6. ¿Cuáles son las artes de pesca o caza que usted considera más empleadas en la región (vereda)?:
_____________________________________________________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________________________________________________
7. ¿Qué hace o qué haría al encontrarse un animal silvestre por el camino? ¿Cuál es su reacción?:
_____________________________________________________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________________________________________________
Carlos Alberto Guzmán-Ruiz, Katiuska Andrea Fonseca-Prada, Juan Camilo Urueña-Berón. (2026). https://doi.org/10.21789/22561498.2197
Vol. 16 (2) julio diciembre del 2026
| Revista electrónica editada por la Facultad de Ciencias Naturales e Ingeniería de UTADEO
27
8. ¿Qué siente cuando ve o se encuentra un animal silvestre?: (agrado) (miedo) (asco) (rabia) (sin ningún interés)
Comentarios particulares sobre las especies mencionadas: _____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________________________________________________
9. ¿Cómo considera los animales silvestres?: (útiles) (dañinos) (peligrosos) (inofensivos) (no sé)
Comentarios particulares sobre las especies mencionadas: _____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________________________________________________
10. ¿Cree usted que la presencia de animales silvestres en la región (vereda) genera beneficios a las personas?: (sí) (no) ¿Qué tipo de beneficios?
_____________________________________________________________________________________________________________________________
¿Por qué? ____________________________________________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________________________________________________
11. ¿Cree usted que la presencia de estos animales en la región (vereda) generan beneficios a otros animales o a los cultivos?: (sí) (no) ¿Cuáles benefi-
cios? ________________________________________________________________________________________________________________________
¿Por qué? ____________________________________________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________________________________________________
12. ¿Utiliza o ha utilizado animales silvestres para algún propósito?: (sí) (no)
13. Para cada especie de fauna que conozca o utilice en la zona, por favor indique:
Espe-
cie
Consecu-
ción
Tipo de uso
Parte usada
Forma de
preparación
Frecuencia de
uso
Comer-
cio
Forma de ma-
nejo
Disponibili-
dad
CAP
COM
S
A
M
MR
AR
MAS
Otro
V
P
PL
C
H
Hu
Otra
CR
CO
B
Otra
1S
+1S
+1M
1A
+1A
Si
CZ
Z
S
MC
CM
R
MR
Consecución
CAP: Captura
COM: Compra
S: Solicitudes a ter-
ceros, sin obligación
de pago.
Tipo de uso
A: Alimento
M: Medicinal
MR: Mágico-reli-
gioso
AR: Artesanal
MAS: Mascota
Parte usada
V: Vísceras
P: Piel
PL: Plumas
C: Carne
H: Hueso
Hu: Huevos
Forma de prepara-
ción
CR: Crudo
CO: Cocido
B: Bebida
Frecuencia de uso
1S: Una vez por se-
mana
+1S: Más de una ves
a la semana
+1M: Más de una
vez al mes
1A: Una vez al año
+1A: Más de una vez
al año
Forma de manejo
CZ: Caza
Z: Zoocría
S: Silvestre
Disponibilidad
MC: Muy común
CM: Común
R: Raro
MR: Muy raro
14. En cuanto a los tipos de uso, especifique el tipo de alimento o plato que prepara, el remedio o artesanía que elabora, su significado simbólico, espiri-
tual o religioso y si existen agüeros, rituales o maleficios con alguno de estos animales silvestres.: _____________________________________________
_____________________________________________________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________________________________________________
Fuente: elaboración propia.